فرهنگستان زبان و ادب فارسي در دوم مردادماه
1369 تأسيس و با پانزده تن اعضاي فرهنگستان، اولين جلسه آن در
تاريخ 26 شهريور 1369 تشکيل شد.
جلسههاي 26/10/68 و 24/11/68 شوراي عالي انقلاب
فرهنگي به تصويب رسيد. در بدو تأسيس فرهنگستان، شوراي عالي انقلاب
فرهنگي، هفده تن از محققان و ادبا و صاحبنظران برجسته زبان
و ادب فارسي را انتخاب و جهت صدور حكم عضويت به رياست جمهوري
معرفي كرد و نخستين جلسه شوراي فرهنگستان در تاريخ 26/6/69 به
دعوت وزارت فرهنگ و آموزش عالي (وزارت علوم، تحقيقات و فناوري
كنوني) در محل نهاد رياست جمهوري برگزار شد.
اعضاي پيوسته اوليه شوراي فرهنگستان
مرحوم احمد آرام، نصرالله پورجوادي، حسن حبيبي،
غلامعلي حداد عادل، بهاءالدين خرمشاهي، محمد خوانساري، مرحوم
محمدتقي دانشپژوه، علي رواقي، حميد فرزام، فتحالله مجتبايي،
مهدي محقق، مرحوم سيدمحمد محيط طباطبايي، ابوالحسن نجفي و طاهره
صفارزاده. شوراي فرهنگستان، در جلسههاي بعدي، اعضاي جديدي را
انتخاب كرد: عبدالمحمد آيتي، مرحوم احمد تفضلي، بهمن سركاراتي،
مرحوم مهرداد بهار، علياشرف صادقي، احمد سميعي (گيلاني)، محمد
دبيرسياقي، منوچهر اميري، مرحوم مصطفي مقربي، محمد جان شكوري
(از تاجيكستان)، عبدالقادر منيازوف (از تاجيكستان)، مرحوم جواد
حديدي، اسماعيل سعادت، بدرالزمان قريب، فتحالله مجتبايي، حسين
معصومي همداني.
اعضاي پيوسته فعلي فرهنگستان
عبدالمحمد آيتي، قيصر امينپور، حسن انوري،
نصرالله پورجوادي، يدالله ثمره، حسن حبيبي، غلامعلي حدادعادل،
بهاءالدين خرمشاهي، محمد خوانساري، علي رواقي، بهمن سركاراتي،
اسماعيل سعادت، احمد سميعي (گيلاني)، محمد جان شكوري، علياشرف
صادقي، كامران فاني، حميد فرزام، فضلالله قدسي (از افغانستان)،
بدرالزمان قريب، فتحالله مجتبايي، مهدي محقق، هوشنگ مرادي كرماني،
حسين معصومي همداني، عبدالقادر منيازوف، محمد علي موحد، ابوالحسن
نجفي، سليم نيساري، غلام سرور همايون ( از افغانستان)، محمد
حسين يمين ( از افغانستان).
گروههاي فرهنگستان زبان و ادب فارسي
در ابتداي تأسيس عبارت بود از :
بررسي وضع زبان فارسي در مؤسسهموزشي داخل
و خارج کشور، دستور زبان و رسم خط فارسي، فرهنگ اصطلاحات، فرهنگنويسي،
نسخههاي خطي، نشر متون، واژهگزيني.
گروههاي فرهنگستان در حال حاضر عبارت
است از:
دانشنامه زبان و ادب فارسي، دانشنامه شبهقاره
هند، دستور زبان فارسي، زبان و رايانه، زبانهاي ايراني، فرهنگنويسي،
گويششناسي، واژهگزيني، نشر آثار.
اساسنامه فرهنگستان زبان و ادب فارسي
نظر به اينكه زبان فارسي زبان دوم عالم اسلام
و كليد بخش عظيمي از ذخاير ارزشمند علمي و ادبي تمدن اسلامي،
و خود از اركان هويت فرهنگي ملت ايران است، و با توجه به اينكه
بنا بر اصل پانزدهم قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران، زبان مذكور،
زبان رسمي و مشترك ملت ايران است، شوراي عالي انقلاب فرهنگي
به منظور حفظ سلامت و تقويت و گسترش اين زبان و تجهيز آن براي
برآوردن نيازهاي روزافزون فرهنگي و علمي و فني، و رفع تشتت و
ايجاد هماهنگي در فعاليتهاي مراكز فرهنگي و پژوهشي در حوزه زبان
و ادب فارسي و سازمان دادن به تبادل گسترده و پربار تجربه در
زمينه تحقيقات و مطالعات در اين حوزه و صرفهجويي در نيرو و
هزينه و استفاده صحيح از كارشناسان و پژوهشگران و ايجاد مرجعي
معتبر و برخوردار از وجهه و حيثيت جهاني در ايران، اساسنامه
فرهنگستان زبان و ادب فارسي را بدين شرح تهيه و تصويب كرد و
تمهيد مقدمات تأسيس آن را به وزارت فرهنگ و آموزش عالي (وزارت
علوم، تحقيقات و فناوري كنوني) محول نمود.
هدفها
ماده1- هدفهاي فرهنگستان
زبان و ادب فارسي عبارت است از:
1- حفظ قوت و اصالت زبان فارسي به عنوان يكي
از اركان هويت ملي ايران و زبان دوم عالم اسلام و حامل معارف
و فرهنگ اسلامي.
2- پروردن زباني مهذب و رسا براي بيان انديشههاي
علمي و ادبي و ايجاد انس با مآثر معارف تاريخي در نسل كنوني
و نسلهاي آينده.
3- رواج زبان و ادب فارسي و گسترش حوزه و قلمرو
آن در داخل و خارج كشور.
4- ايجاد نشاط و بالندگي در زبان فارسي به
تناسب مقتضيات زمان و زندگي و پيشرفت علوم و فنون بشري با حفظ
اصالت آن
وظايف، تشكيلات، رئيس و دبير
ماده 2 - وظايف فرهنگستان
عبارت است از:
1- سازمان دادن و تمشيت فعاليتهاي ناظر به
حفظ ميراث زباني و ادبي فارسي.
2- تأسيس واحدهاي واژهسازي و واژهگزيني
و سازمان دادن واحدهاي مشابه در مراكز دانشگاهي و ديگر سازمانهاي
علمي و فرهنگي و هماهنگ ساختن فعاليتهاي آنان از راه تعاطي تجارب.
3- نظارت بر واژهسازي و معادليابي در ترجمه
از زبانهاي ديگر به زبان فارسي و تعيين معيارهاي لازم براي حفظ
و تقويت بنيه زبان فارسي در برخورد با مفاهيم و اصطلاحات جديد.
4- كمك به معرفي و نشر ميراث زباني و ادبي
فارسي به صورت اصيل و معتبر.
5- اهتمام در حفظ فرهنگهاي محلي و مردمي و
جمعآوري و ضبط و نشر امثال و حكم و كليه اعلام و اصطلاحهاي
فارسي در همه زمينهها و بهرهبرداري از آنها براي پرورش و تقويت
زبان و ادب فارسي.
6- سازمان دادن تبادل تجربهها و دستاوردهاي
مراكز پژوهشي در حوزه زبان و ادب فارسي و تأمين موجبات بهرهبرداري
صحيح از اين تجربهها.
7- بهرهبرداري صحيح از زبانهاي محلي (در داخل
و خارج ايران) به منظور تقويت و تجهيز اين زبان و غني ساختن
و گستردن دامنه كاركرد آن.
8- معرفي محققان و ادبا و خدمتگزاران زبان
و ادب فارسي و حمايت از نشر آثار ايشان و كمك به تأمين وسايل
فعاليت علمي و فرهنگي آنان و فراهم آوردن موجبات تقدير از خدماتشان.
9- بررسي و تصويب نتايج فعاليتهاي مراكز پژوهشي
و فرهنگي كه براي تهذيب و اصلاح يا توسعه و تقويت زبان فارسي
مفيد شمرده ميشود و ابلاغ و توصيه كاربرد آنها به مؤسسات علمي
و فرهنگي و سازمانها و نهادهاي عمومي.
ماده 3-
فرهنگستان، شورايي خواهد داشت مركب از اعضاي
پيوسته ايراني، اعضاي پيوسته فارسيزبان خارجي و اعضاي وابسته.
اعضاي پيوسته ايراني فرهنگستان حداقل پانزده و حداكثر بيست و
پنج تن خواهند بود. در بدو تأسيس فرهنگستان، شوراي عالي انقلاب
فرهنگي پانزده تن از محققان و ادبا و صاحبنظران برجسته زبان
و ادب فارسي را كه علاقه خود را به اين زبان و ادب به ثبوت رسانده
و به نظام جمهوري اسلامي وفادار بودهاند، انتخاب و جهت صدور
حكم عضويت به رياست جمهوري معرفي ميکند.
ماده 3 مكرر-
اركان فرهنگستگان عبارت است از:
1- رييس جمهور در مقام رياست عاليه فرهنگستان
2- هيئت امناي فرهنگستانها
3- شوراي فرهنگستان
4- رييس فرهنگستان
5- دبير
ماده 4(اصلاحي)-
شوراي فرهنگستان پس از تشكيل ميتواند تا
ده تن ديگر را كه واجد شرايط مذكور در ماده 3 باشند، به عنوان
اعضاي پيوسته ايراني فرهنگستان انتخاب و جهت صدور حكم به رياست
جمهوري معرفي كند.
ماده 5-
عضويت در فرهنگستان مادامالعمري است و هرگاه
تعداد اعضاي پيوسته از حداقل تعيينشده كمتر شود، شوراي فرهنگستان
موظف است اعضاي جديد را با رعايت شرايط عضويت انتخاب و جهت صدور
حكم به رياست جمهوري معرفي كند. تبصره 1- هر يك از اعضاي پيوسته
فرهنگستان كه در مدت يك سال بدون موافقت رئيس فرهنگستان بهطور
متوالي در دوازده جلسه يا بهطور متناوب در شانزده جلسه شوراي
فرهنگستان غيبت داشته باشد، مستعفي شناخته خواهد شد. در مورد
غيبت اعضاي وابسته و مستعفي شناخته شدن آنان، شوراي فرهنگستان
زبان و ادب فارسي تصميم ميگيرد. تبصره 2- فرهنگستان ميتواند
در موارد استثنايي، عضويت عضو يا اعضايي را به دليل سلب صلاحيت
اخلاقي با حداقل دو سوم آراي كل اعضا و موافقت رئيس جمهوري لغو
كند.
ماده 6(اصلاحي)-
شوراي فرهنگستان ميتواند به تشخيص خود، از
ميان محققان و اديبان و دانشمندان فارسيزبان خارجي، تا ده تن
را به عنوان اعضاي پيوسته فارسيزبان خارجي فرهنگستان انتخاب
كند. اين اعضا حداقل سالي يکبار در جلسههاي فرهنگستان شركت
ميکنند و در اين جلسهها حق رأي خواهند داشت. همچنين شوراي
فرهنگستان ميتواند به تشخيص خود، از ميان محققان و ادبا و دانشمندان
و خادمان زبان و ادب فارسي، چه در ايران و چه در خارج از كشور،
كساني را به عنوان اعضاي وابسته انتخاب كند. تبصره: انتخاب عضو
پيوسته يا وابسته فرهنگستان بايد حداقل با دو سوم آراء اعضاي
پيوسته انجام گيرد.
ماده 7-
رياست عاليه فرهنگستان با رئيس جمهور است.
مادِه 8-
فرهنگستان زبان و ادب فارسي، كه عاليترين
مرجع سياستگذاري و رسيدگي به مسائل زبان و ادب فارسي است، سازماني
مستقل و از لحاظ اداري و استخدامي تابع مقررات عمومي مراكز و
مؤسسات تحقيقاتي كشور است. آييننامه داخلي فرهنگستان را نيز
شوراي فرهنگستان تهيه خواهد كرد و به تصويب رياست عاليه خواهد
رساند.
ماده 9-
دبيرخانه فرهنگستان زبان و ادب فارسي در فرهنگستان
مستقر خواهد بود.
ماده 10-
رئيس فرهنگستان را شوراي فرهنگستان از ميان
اعضاي خود براي مدت چهار سال انتخاب و براي تأييد و صدور حكم
به رياست عاليه معرفي خواهد كرد. انتخاب مجدد رئيس فرهنگستان
بلامانع است.
ماده 11-
دبير فرهنگستان به انتخاب و حكم رئيس فرهنگستان
منصوب ميشود.
ماده 12-
وظايف رئيس فرهنگستان عبارت خواهد بود از:
1- ارائه طرحهاي پژوهشي و علمي و انتشاراتي
به شوراي فرهنگستان جهت تصويب.
2- تهيه طرح تشكيلات داخلي فرهنگستان و ارائه
آن براي تصويب هيئت امناي فرهنگستانها پس از تأييد شوراي فرهنگستان.
3- پيشنهاد عضويت فرهنگستان در مجامع بينالمللي
به شوراي فرهنگستان و پيگيري آن با رعايت مقررات و قوانين كشور.
4- انتصاب رؤساي گروههاي علمي و پژوهشي.
5- پيگيري و نظارت بر حسن اجراي تصميمات شوراي
فرهنگستان.
6- دعوت از اعضاي شوراي فرهنگستان براي تشكيل
جلسهها. ماده
ماده13-
وظايف دبير فرهنگستان كه زير نظر رئيس فرهنگستان
انجام خواهد شد، عبارت است از:
1- اداره كليه امور دبيرخانه اعم از اداري
و مالي.
2- تأمين كاركنان مورد نياز فرهنگستان.
3- انجام دادن ساير اموري كه از طرف فرهنگستان
به وي محول ميشود.
ماده 14-
بودجه فرهنگستان همه ساله از طرف رئيس فرهنگستان
به هيئت امناي فرهنگستانها پيشنهاد ميشود و پس از تصويب، ذيل
رديفهاي نهاد رياست جمهوري در اختيار فرهنگستان گذاشته ميشود.
ماده 15-
اين اساسنامه در 15 ماده و 2 تبصره در جلسههاي
208 مورخ 26/10/68 و 209 مورخ 24/11/68 شوراي عالي انقلاب فرهنگي
به تصويب رسيده و به موجب مصوبه جلسههاي 329 مورخ 27/2/73
و 333 مورخ 21/4/73 و 341 مورخ 23/8/73 و 477 مورخ 21/1/80 به
15 ماده ، يك ماده مكرر و 3 تبصره اصلاح شدهاست.
آييننامه داخلي فرهنگستان زبان و ادب
فارسي
ماده 1ـ
جلسههاي شوراي فرهنگستان زبان و ادب
فارسي با حضورحداقل 23 اعضاي پيوسته فرهنگستان رسميت مييابد
وتصميمهاي آن با اكثريت حداقل دوسوم آراي اعضاي حاضرمعتبر
خواهد بود.
ماده 2ـ
جلسههاي فرهنگستان هر دو هفته يكبار
در تهران تشكيلميشود. تبصره ـ جلسههاي فوقالعاده با
تصميم رئيس فرهنگستان يا به پيشنهاداكثريت اعضا و موافقت
رئيس تشكيل ميشود.
ماده 3ـ
رئيس فرهنگستان كه مطابق ماده 10 اساسنامه
فرهنگستانانتخاب ميشود، اداره امور فرهنگستان و نيز مديريت
جلسههارا به عهده دارد و چنانچه نتواند در بعضي از جلسهها
حاضرشود، يكي از اعضا به انتخاب وي يا به تصميم اعضا،
جلسهفرهنگستان را اداره خواهد كرد.
ماده 4ـ
رئيس فرهنگستان طرح تشكيلات فرهنگستان
را تهيه و برايتصويب به شوراي فرهنگستان پيشنهاد ميكند
و در صورتيكهلازم بداند ميتواند يك يا چند معاون تعيين
كند و آنان را درجلسه رسمي فرهنگستان معرفي نمايد. معاون
علمي رئيس بايداز ميان اعضاي فرهنگستان برگزيده شود.
ماده 5ـ
دبير فرهنگستان، كه مطابق ماده 11 اساسنامه
فرهنگستانانتخاب ميشود، مسئول ضبط مشروح مذاكرات هر جلسه
وتدوين آنها و نيز تنظيم خلاصه مذاكرات است. مشروحمذاكرات
به تاييد و امضاي رئيس فرهنگستان و خلاصهمذاكرات و مصوبات
هر جلسه، براي ثبت در سوابقفرهنگستان، به امضاي اعضاي
حاضر در آن جلسه ميرسد.
رئيس فرهنگستان دستور هريك از جلسات را
از ميان گزارشكميسيونها و گروههاي علمي و پيشنهادهاي
كتبي كه بهدبيرخانه فرستاده شده با تشخيص خود معين ميكند.پيشنهادهاي
كتبي بايد حداقل به امضاي پنجتن رسيده باشد.
ماده 8ـ
دبيرخانه دستور جلسه فرهنگستان را يكهفته
پيش از روزتشكيل جلسه همراه با خلاصه دستور جلسه قبل
و اسناد ومدارك مربوط به صورتجلسه براي كليه اعضا ميفرستد.
دستورجلسات فوقالعاده حداقل سه روز پيش از تشكيل جلسه
بايدفرستاده شود.
ماده 9ـ
موضوعهايي كه در دستور جلسه قرار دارد
به ترتيب بررسيميشود. در هرجلسه با پيشنهاد سه تن از
اعضاي حاضر درجلسه و تاييد رئيس ميتوان ترتيب تعيينشده
را تغيير داد.
ماده 10ـ
پيشنهاد كفايت مذاكرات از سوي رئيس يا
دو تن از اعضاطرح و به راي گذاشته ميشود.
ماده 11ـ
در آغاز يا پايان هر جلسه، ميتوان حداكثر
نيم ساعت وقتبراي طرح و بحث اخبار و رويدادهاي فرهنگي
و ادبياختصاص داد.
ماده 12ـ
فرهنگستان ميتواند براي تدوين آييننامههاي
اجرائي و ماليو اداري و ديگر امور مربوط به وظايف خود،
از جمله اصولحاكم بر روش كار و برنامه و شرح وظايف گروههاي
علمي وتحقيقي، كميسيون يا كميسيونهايي تشكيل دهد. اعضاي
اينكميسيونها از ميان اعضاي فرهنگستان كه داوطلب همكاريدر
كميسيون باشند و نيز افراد ذيصلاحي كه عضويت آنها دركميسيون
به تصويب فرهنگستان ميرسد تعيين ميشوند. تبصره 1ـ رئيس
كميسيون ميتواند از طريق دبيرخانه، به منظور بررسيمسائل،
از محققان و كارشناسان براي شركت در جلسات كميسيونبدون
داشتن حق راي دعوت كند. تبصره 2ـ اعضاي كميسيونها و گروهها
ميتوانند به دعوت رئيسفرهنگستان بدون داشتن حق راي
در جلسه فرهنگستان حضور يابند.
ماده 13ـ
فرهنگستان براي اجراي وظايف خود گروههاي
علمي وتحقيقي تشكيل ميدهد. در هريك از گروهها تعدادي
ازاعضاي فرهنگستان و عدهاي از محققان و كارشناسان پس
ازتاييد فرهنگستان عضويت خواهند داشت. گروهها به پيشنهاد
يك يا چند تن از اعضا، پس از بررسي، بروفق ماده 12 و تصويب
فرهنگستان تشكيل ميشود.
ماده 14ـ
هريك از كميسيونها يك رئيس و يك مخبر،
و هريك ازگروهها يك رئيس خواهد داشت. نتيجه كار كميسيونها
رامخبر و نتيجه كار گروهها را رئيس به فرهنگستان گزارشميكند.
ماده 15ـ
انتشار نتيجه تحقيقات و گزارشها و تصميمهاي
كميسيونهاو گروههاي فرهنگستان منوط به تصويب فرهنگستان
است.
ماده 16ـ
جلسههاي شوراي فرهنگستان همهساله در
تابستان دو ماهتعطيل خواهد بود. زمان تعطيل با نظر اكثريت
اعضا تعيينميشود. اين آييننامه در تاريخ 11/6/70 به تصويب
فرهنگستانزبان و ادب فارسي رسيد.
وظايف شوراي فرهنگستان
1-بررسي و تصويب سياستها و برنامههاي علمي
فرهنگستان
2-تعيين وظايف گروههاي علمي و پژوهشي
3-بررسي و اظهار نظر در مورد طرحهاي علمي و
پژوهشي و ارجاع آن به گروهها
4-تهيه و تدوين ضوابط مربوط به اعطاي پاداش،
جوايز، راتبه و نشان به افراد واجد شرايط و پيشنهاد آن به هيئت
امنا براي تصويب
5-تصويب تشكيلات داخلي فرهنگستان و ارائه آن
به هيئت امنا
6-بررسي و پيشنهاد ضوابط در خصوص ارتقاي سطح
علمي همانديشيها، همايشها و اجلاسهاي زبان و ادب فارسي در سطح
ملي و بينالمللي و ارزيابي اينگونه مجامع
7-انتخاب و پيشنهاد اعضاي پيوسته و وابسته
با توجه به مفاد مادههاي 3، 4، 5 و 6 اساسنامه فرهنگستان
8-تهيه آييننامه داخلي فرهنگستان و ارائه
آن به هيئت امنا و رياست عاليه فرهنگستان براي تصويب
انتخاب رئيس فرهنگستان به استناد ماده 10 اساسنامه
فرهنگستان دبيرخانه شوراي فرهنگستان شوراي فرهنگستان به منظور
هماهنگي اعضاي شورا و ايجاد تسهيلات و امکانات لازم براي برقراري
ارتباط صحيح بين فرهنگستان، دبيرخانهاي دارد كه وظايف آن به
شرح زير است:
1-همكاري در انجام امور مربوط به تشكيل جلسههاي
شوراي فرهنگستان
2-جمعآوري پيشنهادهاي رسيده به منظور طرح
در جلسههاي شوراي فرهنگستان
3-شركت در جلسههاي شوراي فرهنگستان به منظور
تهيه و تنظيم صورتجلسههاي مربوط - جمعآوري و نگهداري صورتجلسهها
و مصوبههاي شوراي فرهنگستان
4-همكاري با گروههاي پژوهشي
5-تهيه گزارشهاي خبري مربوط به شوراي فرهنگستان
و ارائه آن به رئيس و دبير فرهنگستان
6-انجام امور مربوط به اعضاي شوراي فرهنگستان
7-انجام وظايف محول از سوي رئيس و دبير فرهنگستان
كليه حقوق اين پايگاه متعلق به دبيرخانه شوراي عالي انقلاب فرهنگي مي باشد. شرايط استفاده