گروههاي كاري فرهنگستان زبان و ادب فارسي جمهوري اسلامي ايران

گروه دانشنامه زبان و ادب فارسي

مدير گروه: استاد اسماعيل سعادت

هدف

تأليف دانشنامه زبان و ادب فارسي

وظيفه

تهيه و نگارش مقالات دانشنامه شامل موضوعهاي زير است:

1- رجال: شامل احوال شاعران فارسي‌زبان از آغاز تا زمان حاضر، احوال صاحبان آثار به نثر از بلعمي تا زمان حاضر و احوال مستشرقاني كه در حوزه ادب فارسي پژوهش كرده‌اند.

2- آثار: شامل معرفي آثار مهم ادبي به زبان فارسي يا معرفي آثار مرجع فارسي‌زبانان به زبان عربي.

3- ادبيات پيش از اسلام

4- اسطوره‌ها

5- نامهاي شاهنامه

6- جشنها و آيينها

7- دستورزبان فارسي

8- اصطلاحات معاني و بيان

9- اصطلاحات عروضي

10- اصطلاحات قافيه

11- اصطلاحات بديع

12- اصطلاحات زبان‌شناسي 13- اصطلاحات عرفان و تصوف

14- اصطلاحات موسيقي

15- اصطلاحات نجومي

16- اصطلاحات نظم و نثر

17- اصطلاحات فلسفه و منطق

18- اصطلاحات ملل و نحل

19- اصطلاحات علم كلام

20- قالبهاي شعري

21- انواع ادبيات

22- انواع ادبي

23- انجمنهاي ادبي

24- سبكهاي ادبي

25- اماكن و ابنيه تاريخي و جغرافيايي

26- زبانها و گويشها

سازمان دانشنامه

سازمان دانشنامه شامل دو بخش است: شوراي علمي دانشنامه و گروه دانشنامه زبان و ادب فارسي.

شوراي علمي دانشنامه متشكل است از رئيس شورا و تني چند از اعضاي شوراي فرهنگستان، كه در حوزه‌هاي علمي دانشنامه تخصص دارند. وظيفه شورا تعيين سياست و خط مشي كلي دانشنامه زبان و ادب فارسي، بررسي موضوعهاي مدخلها، تصويب و درجه‌بندي آنها، همكاري در معرفي محققان براي تأليف مقاله‌ها و ارائه نظر در مقاله‌هاي تأليف‌شده است.

اعضاي شوراي علمي

غلامعلي ‌حدادعادل (رئيس فرهنگستان زبان و ادب فارسي، مشاور در بخش اصطلاحات كلامي و فلسفي و امور دانشنامه به‌طور كلي)

عبدالمحمد آيتي (عضو پيوسته فرهنگستان زبان و ادب فارسي، رئيس شوراي علمي دانشنامه زبان و ادب فارسي)

نصرالله پورجوادي (عضو پيوسته فرهنگستان زبان و ادب فارسي، مشاور در عرفان و تصوف)

محمد خوانساري (عضو پيوسته فرهنگستان زبان و ادب فارسي، مشاور در بخش اصطلاحات كلام و فلسفه و منطق)

اسماعيل سعادت (عضو پيوسته فرهنگستان زبان و ادب فارسي، مدير گروه دانشنامه زبان و ادب فارسي)

احمد سميعي (عضو پيوسته فرهنگستان زبان و ادب فارسي، مشاور در بخش ادبيات جديد و علوم بلاغت)

علي‌اشرف صادقي (عضو پيوسته فرهنگستان زبان و ادب فارسي، مشاور در بخش دستورزبان فارسي و زبان‌شناسي)

زين‌العابدين مؤتمن (مشاور در ادبيات و شعر فارسي)

ابوالحسن نجفي (عضو پيوسته فرهنگستان زبان و ادب فارسي، مشاور در بخش عروض)

سازمان داخلي گروه دانشنامه زبان و ادب فارسي

اين سازمان از دو بخش داخلي و خارجي تشكيل شده‌است.

الف) بخش داخلي، شامل اعضاي ثابت، كه به شكل حضوري، زير نظر مدير گروه همكاري مي‌كنند.

ب) بخش سفارش مقاله‌ها كه شامل جمعي از مؤلفان داخل و خارج از كشور است و در تأليف مقاله با گروه همكاري مي‌كنند.

طرحها و پژوهشهاي اجراشده

1-تهيه فهرست مدخلهاي دانشنامه، شامل مراحل:

الف) استخراج حدود 20000 مدخل خام از حدود 150 كتاب مرجع و دست‌اول

ب) غني كردن مدخلهاي دانشنامه و بررسي آنها در جلسه‌هاي تخصصي و گزينش حدود 5000 مدخل به‌عنوان مواد اصلي تأليف دانشنامه

ج) بررسي نهايي مدخلهاي دانشنامه و مختصر كردن آنها در 3500 مدخل اعم از اصلي و ارجاعي و تنظيم آنها در دو دفتر 500صفحه‌اي

د) موضوع‌بندي مدخلهاي دانشنامه

ه) بررسي و ويرايش نهايي مدخلهاي دانشنامه، انطباق مدخلها با مصوبه‌هاي شورا، دسته‌بندي ارجاعها.

2-تشكيل پرونده علمي براي تأليف و بررسي و ويرايش مقالات.

3-تأليف مقاله.

4-ويرايش مقدماتي مقالات، شامل يكدست كردن اعلام و تاريخها، اعمال شيوه‌نامه، كنترل ارجاعها و بررسي اصالت مقاله‌ها.

* بند الف، ب، ج، د، هـ و نيز تهيه بيش از ششصد مقاله توسط عبدالمحمد آيتي و همکاران به انجام رسيده است.

طرحها و پژوهشهاي در دست اجرا

1-ويرايش و بازبيني نهايي مقاله‌هاي موجود.

2-حروف‌چيني و آماده‌سازي نهايي مقاله‌هاي حروف آ، الف، ب، پ، ت، ث براي درج در جلد اول دانشنامه.

3-سفارش تأليف مقالات جديد براي مدخلهاي باقي‌مانده.

4-شناسايي مؤلفان متخصص و صاحب‌نظر به‌منظور جلب همكاري آنها با دانشنامه

گروه‌ دانشنامه شبه‌قاره هند

مدير‌ گروه‌: علي‌محمد مؤذني‌

هدف

اين‌ دانشنامه‌ در سال‌ 1372 به‌ پيشنهاد حسن حبيبي‌ بنيان‌گذاري شد. هدف‌ از تدوين‌ دانشنامه‌ زبان‌ و ادب‌ فارسي‌ در شبه‌قاره‌، ارائه‌ گستره زبان‌ و فرهنگ‌ ايراني‌-اسلامي‌ و تأثير آن‌ در ناحيه‌ شبه‌قاره‌ (هند، پاكستان‌ و بنگلادش‌ امروزي) و نشان دادن‌ سهم‌ فرهنگ‌ ايراني‌ و زبان ‌و ادب‌ فارسي‌ در تاريخ‌ و فرهنگ‌ اين‌ منطقه‌ و همچنين‌ بررسي‌ اشتراكها و پيوندهاي‌ ديرين‌ اين‌ دو سرزمين‌ باستاني‌ است‌. اين‌ دانشنامه‌ با تكيه‌ بر اين‌ اصل‌ به‌ بررسي‌ نفوذ فرهنگي‌ ايران‌، بويژه‌ زبان‌ و ادب‌ فارسي‌ و تداوم‌ آن‌ از دوره‌ باستان‌ مخصوصاً دوره‌ بعد از اسلام‌ در آن‌ سرزمين‌ پرداخته‌ و بسياري‌ از موضوعهايي را كه‌ به‌ نحوي‌ با اين‌ امر مناسبت‌ دارد، بررسي‌ كرده‌ است‌.

وظيفه

منطقه‌ها و مكانهاي‌ جغرافيايي‌ كه‌ در آنها فرهنگ‌ ايراني‌ و زبان‌ فارسي‌ نفوذ كرده‌ با عنوان‌ و مدخلي‌ مستقل‌ مورد ارزيابي‌ قرار گرفته‌ است. موضوعهاي‌ تاريخي‌، سلسله‌ پادشاهان‌ و حاكمان‌، سلسله‌هاي‌ تصوف‌ و صوفيان‌ و عارفان‌ اين‌ سرزمين‌، اديبان و شاعران‌ پارسي‌گوي‌، هنر و معماري‌ و نيز برخي‌ موضوعهاي ديني‌، مهمترين‌ مباحث‌ اين دانشنامه را تشكيل‌ مي‌دهد. افزون‌ بر آن در مواردي‌ به‌ بررسي و تحليل‌ برخي‌ اصطلاحات‌ ادبي‌، ديواني و ديني‌ مشترك‌ نيز توجه‌ شده‌ است. بيشترين ‌عنوانهاي‌ اين‌ دانشنامه‌ به‌ اعلام‌ تاريخي و جغرافيايي‌ اختصاص‌ دارد. با اين همه‌ كتابهاي‌ مهم‌ و باارزشي‌ كه به زبان‌ فارسي نگاشته‌ شده‌ نيز داراي مدخل‌ مستقلي‌ است.

شوراي‌ علمي‌ دانشنامه‌ شبه‌قاره‌

غلامعلي حدادعادل‌، بهمن‌ سركاراتي،‌ فتح‌الله‌ مجتبايي،‌ مهدي‌ محقق‌، احمد سميعي‌ (گيلاني‌)، علي‌محمد مؤذني‌

فعاليتهاي‌ انجام‌‌شده‌

1-مدخل‌گزيني‌: نخستين‌ فعاليت‌ اين‌ گروه‌، تهيه‌ عنوانها و مدخلهاي تاريخي‌، ادبي‌، عرفاني‌، جغرافيايي‌ و ... بود‌ كه‌ به‌ مدت‌ دو سال‌ به‌طور مستمر انجام‌ گرفت‌ و نتيجه‌ آن، تهيه‌ دفتر عنوانها و مدخلها، تهيه‌ برگه‌ها و كارتهاي‌ شناسايي‌ مداخل‌ است‌.

2-تهيه‌ شيوه‌نامه‌ تأليف‌ و ويرايش‌.

3-انتشار حرف "آ" در يك جزوه 206صفحه‌اي، شامل 178 مدخل.

4-تهيه نخستين جزوه حرف "الف" كه اكنون زير چاپ است.

5-. تهيه و آماده‌سازي جزوه‌هاي ديگر الف به‌منظور انتشار حرفهاي "آ" و "الف" در يك مجلد.

6-ويرايش و آماده‌سازي مقاله‌هاي حرف "ب".

7-سفارش مقاله جهت تأليف مؤلفان داخل و خارج از كشور تا حرف "ج".

گروه دستورزبان فارسي‌

مدير گروه: علي‌اشرف‌ صادقي

مشاور: محمد دبيرمقدم‌

هدف

مهمترين هدف گروه‌ دستور، تدوين‌ دستورزبان‌ فارسي‌ امروز است‌. اين‌ دستور صرفاً جنبه‌ توصيفي‌ دارد و بر اساس‌ نظريه‌ ساختارگرايي‌ است‌ و به‌ هيچ‌يك‌ از شاخه‌هاي‌ اين‌ نظريه‌ به‌طور اخص‌ وابسته‌ نيست‌ و از تمام‌ دستاوردهاي‌ اين‌ نظريه‌ و نيز ديگر نظريه‌هاي‌ زبان‌شناسي‌ استفاده‌ خواهد كرد.

وظيفه

1-توصيف‌ زبان‌ فارسي‌ بر اساس‌ متنهاي معتبر دوره‌ معاصر

2-قرائت‌ و بررسي‌ و استفاده‌ از توصيفهايي‌ كه‌ تا به‌ حال‌ از ساختمان دستوري زبان‌ فارسي‌ شده‌ است‌.

طرحهاي‌ خاتمه‌يافته‌

1. طرح‌ "وضعيت‌ دستور در نظام‌ آموزشي‌ پيش‌ از دانشگاه‌" اين‌ پژوهش‌ به‌ بررسي‌ جديدترين كتابهاي‌ زبان‌ و ادبيات‌ فارسي‌ دوره‌هاي‌ ابتدايي‌، راهنمايي‌، دبيرستان‌ و پيش‌دانشگاهي‌ اختصاص‌ دارد. از جمله‌ هدفهاي اين‌ طرح‌ مي‌توان‌ به‌ موارد زير اشاره‌ كرد:

الف- ارائه‌ تصويري‌ از نكات‌ دستوري‌ مطرح‌شده‌ در نظام‌ آموزش‌ و پرورش‌.

ب- بررسي‌ اينکه روال‌ مشخص‌ و معيني‌ براي‌ آموزش‌ صرف‌ و نحو در كتابهاي‌ درسي‌ تا مقطع‌ پيش‌دانشگاهي‌ وجود دارد يا خير.

ج- ارائه‌ راهكار و پيشنهاد به‌ آموزش‌ و پرورش‌ براي‌ رفع‌ كمبودهاي‌ احتمالي‌.

د- فراهم‌ ساختن‌ مقدمه‌اي‌ براي‌ نگارش‌ دستوري‌ جهت‌ استفاده‌ عموم‌. اين‌ طرح‌ در قالب‌ مقاله‌اي‌ در پنجمين‌ سخنراني‌ زبان‌شناسي‌ (21-23 اسفند 1379، دانشگاه‌ علامه‌طباطبايي) ارائه‌ گرديد و در مجموعه‌ مقاله‌هاي‌ آن‌ سخنراني‌ انتشار خواهد يافت. همـچـنـيـن‌ گـزارش‌ طـرح (در 32 صفحه)، براي‌ استفاده‌ آموزگاران‌ و دبيران‌، در اختيار مجله‌ رشد زبان‌ و ادب‌ فارسي ‌قرار گرفته‌ است.

2. نگارش‌ مقاله‌هاي‌ زير (چاپ‌شده):

الف- "حذف‌ در زبان‌ فارسي"، سهيلا كاوسي‌نژاد، نامه‌ فرهنگستان‌، سـال‌ 3، ش‌ 4، زمـسـتـان‌ 1376، مـسلسل‌ 12، صص 146-166.

ب- "قيد، متمم‌، قيدواره‌: تحليل‌ زبان‌شناسان‌ و كاربرد آن‌ در زبان‌ فارسي‌"، زهرا زندي‌مقدم، نامه ‌فرهنگستان‌، سال‌ 4، ش‌ 2، تابستان‌ 1377، مسلسل‌ 14، صص 148-171.

ج- "حذف‌ در گروه‌ اسمي‌ زبان‌ فارسي"‌، سهيلا كاوسي‌نژاد، نامه‌ فرهنگستان‌، سال‌ 4، ش‌ 4، زمستان‌ 1377، مسلسل‌ 16، صص 109-127.

3. نگارش‌ مقاله‌هاي‌ زير (چاپ‌نشده‌ و موجود در گروه‌):

شمار در اسمهاي‌ زبان‌ فارسي (سهيلا كاوسي‌نژاد، 14 ص). صفت‌ در زبان‌ فارسي‌ (سهيلا كاوسي‌نژاد، 11 ص‌). نمود چيست‌؟ (پريوش‌ صفا، 12 ص‌). بررسي‌ ويژگيهاي‌ صوري‌ قيد (زهرا زندي‌مقدم‌، 58 ص‌). فرهنگ‌نويسي‌ رايانه‌اي: سبك‌ يا گونه‌ زباني‌ پيكره‌ و ارتباط آن‌ با بسامد واژگـان (سهـيـلا كـاوسـي‌نـژاد، 7 ص‌). واژگان‌نگاري‌ (زهرا زندي‌مقدم‌، 17 ص‌). ماهيت‌ داده‌هاي‌ زباني‌ و نيازهاي‌ يك‌ محيط رايانه‌اي‌ بـراي‌ پـژوهـش‌ زبـانـي‌ (سـهـيـلا كـاوسـي‌نژاد، 20 ص‌). تهيه‌ فهرست‌ واژه‌هاي‌ مركبي‌ كه‌ جزء دوم‌ آنها بن‌ ماضي‌ يا مضارع‌ است‌ و تعيين‌ بسامد آنها (زهرا زندي‌مقدم، سهيلا كاوسي‌نژاد). تهيه‌ فهرست‌ افعال‌ مركب (سهيلا كاوسي‌نژاد، 2330 فعل‌ مركب‌). بررسي‌ پيوسته‌وگسسته‌نويسي‌ و تعيين‌ بسامد واژگان‌ مركب‌ فوق‌ كه‌ دلالت‌ بر تعين‌ و تشخص‌ حقوقي‌ دارند (زهرا زندي‌مقدم‌، سهيلا كاوسي‌نژاد، 2809 واژه). بازنويسي‌ و آماده‌سازي‌ متن‌ پيشنهادي‌ دستور خط فارسي‌ (زهرا زندي‌مقدم‌). گردآوري‌ و بررسي‌ نظريه‌هاي رسيده‌ درباره‌ دستور خط فارسي‌ و آماده‌سازي‌ آنها جهت‌ بررسي‌ نهايي‌ در شوراي‌ فرهنگستان‌ (زهرا زندي‌مقدم). استخراج‌ بيش‌ از 400 عنوان‌ مقاله‌ مرتبط با مسائل‌ دستورزبان‌ فارسي‌ از نشريه‌هاي‌ علمي‌ (زهـرا زندي‌مقدم، سهيلا كاوسي‌نژاد).

طرحهاي‌ در دست‌ اجرا

1. طرح‌ بررسي‌ تحليلي‌ دستورهاي زبان‌ فارسي‌:

در اين‌ پژوهش‌ بررسي دستورهاي‌ عمده‌اي‌ كه‌ تا به‌ امروز براي‌ زبان‌ فارسي‌ معاصر نوشته‌ شده‌اند (به‌ زبان انگليسي‌ و فارسي‌) مورد نظر بوده‌است‌. اين دستورها به‌لحاظ ويژگيهاي صوري‌ (انگيزه‌، نوع‌ شواهد، رسم‌الخط، كتابنامه‌ و ...) و محتوايي (نظم‌ منطقي‌ مطالب‌، بحث ‌شاخص‌، و...) بررسي شده‌اند (زهرا زندي‌مقدم‌، سهيلا كاوسي‌نژاد).

2. طرح‌ "واژه-دستور زبان‌ فارسي‌":

تهيه‌ پايگاه‌ داده‌ها حاوي‌ كليه‌ ويژگيهاي‌ دستوري‌ واژگان‌ زبان‌ فارسي (پريوش‌ صفا).

فعاليتهاي‌ آتي‌

1. تهيه‌ و تدوين‌ واژه‌نامه‌ توصيفي‌ اصطلاحهاي‌ دستوري‌

2. مطالعه‌ و بررسي‌ جمله‌هاي‌ پرسشي‌ در زبان‌ فارسي‌ و ارائه‌ آن‌ در قالب‌ يک مقاله‌

3. تهيه و تدوين فرهنگ املايي با توجه به مصوبات دستور خط فارسي فرهنگستان

گروه روابط بين‌الملل

مدير گروه: ناهيد حجازي

هدف

1. گسترش زبان و ادب فارسي در خارج از كشور ازطريق برقرار کردن ارتباط با مراكز پژوهشي، دانشگاهها، استادان، مدرسان و پژوهشگران فعال در حوزه زبان و ادب فارسي، زبانهاي ايراني، فرهنگ ايراني، ايران‌شناسي و شرق‌شناسي. 2. آشنايي و تبادل اطلاعات و تجربه با فرهنگستان زبان كشورهايي كه فرهنگستاني شبيه فرهنگستان زبان و ادب فارسي دارند.

وظيفه

1. انجام مقدمات لازم براي شركت استادان و محققان فرهنگستان زبان و ادب فارسي در هم‌انديشيها و سخنرانيهاي تخصصي در خارج از كشور.

2. فراهم کردن مقدمات لازم براي دعوت از محققان و استادان زبان و ادب فارسي خارج از كشور به فرهنگستان زبان و ادب فارسي جهت شركت در هم‌انديشي، ارائه سخنراني، گذراندن فرصت مطالعاتي.

3. همكاري و هماهنگي درخصوص فراهم نمودن امكان ملاقات استادان زبان و ادب فارسي خارج از كشور و مسئولان رايزنيهاي برون‌مرزي ايران و برخي سفيران داخل كشور با رئيس فرهنگستان زبان و ادب فارسي يا ساير محققان داخل و خارج فرهنگستان و راهنمايي آنها در تهيه كتاب يا مجله‌هاي موردنياز و بازديد از مراكز هنري و فرهنگي و تاريخي ايران.

4. ارتباط با سفارتخانه‌ها و رايزنيهاي فرهنگي برون‌مرزي ايران به‌منظور كسب اطلاعات لازم و انجام برخي وظايف يادشده.

5. انعكاس اخبار برخي فرصتهاي مطالعاتي و ملاقاتهاي انجام‌شده در حيطه وظايف اين بخش به خبرنامه فرهنگستان زبان و ادب فارسي و برخي روزنامه‌ها و مجله‌ها.

مهمترين عملكردهاي سال 1380

1. فراهم كردن مقدمات لازم براي اعزام نه عضو پيوسته، هيئت علمي و پژوهشگران فرهنگستان زبان و ادب فارسي براي شركت در همايشهاي خارج از كشور.

2. انجام مقدمات لازم براي دعوت يا اقامت هفت مهمان فرهنگستان از خارج از كشور.

3. رسيدگي و پيگيري لازم درخواستهاي مهمانان خارجي فرهنگستان زبان و ادب فارسي.

4. فراهم کردن تمهيدات لازم براي ملاقات حدود سي تن از اساتيد زبان فارسي خارجي و ايراني خارج كشور، برخي محققان فرهنگستانهاي زباني ملي خارج كشور، بعضي رايزنيهاي فرهنگي ايران در خارج كشور با دكتر حدادعادل رئيس فرهنگستان، جهت مبادله اطلاعات و همكاري.

5. تمهيد مقدماتي براي ايجاد يك بانك اطلاعاتي شامل دانشگاههايي كه در خارج از كشور داراي كرسي زبان و ادب فارسي هستند و استاداني كه در اين حوزه تدريس مي‌كنند.

6. كمك به راه‌اندازي پايگاه اطلاع‌رساني فرهنگستان زبان و ادب فارسي و تكميل اطلاعات لازم.

گروه زبان و رايانه

مدير گروه: حسين معصومي همداني

هدف

ايجاد ارتباط ميان حوزه بررسيهاي زبان‌شناختي و فعاليتهاي فرهنگستان زبان و ادب فارسي از يك سو و حوزه دانشهاي رايانه‌اي و فناوري اطلاعات از سوي ديگر درجهت بهره‌گيري از تواناييها و امكانات اين ارتباط و شناخت مشكلات و تنگناهاي آن.

وظيفه

1-بررسي روشهاي كاربرد رايانه در همه پژوهشهاي زبان فارسي (مانند آواشناسي، نحو، واژگان و ساختواژه، مطالعات ادبي و سبك‌شناسي، بررسيهاي تاريخي، گويش‌شناسي).

2. شناسايي موارد به‌كارگيري زبان و خط فارسي در فعاليتها و طرحهاي رايانه‌اي (مانند آموزش دانش رايانه به زبان فارسي، واژه‌گزيني براي اصطلاحات رايانه، كاربرد خط فارسي در اينترنت، وب، واژه‌پردازها و نرم‌افزارهاي كاربردي، ايجاد استانداردهاي تبادل اطلاعات فارسي، سيستمهاي درك گفتار و بازشناسي متن فارسي، توليد گفتار فارسي، ترجمه ماشيني و ...).

3. بررسي و تعيين موقعيت زبان و خط فارسي در حوزه فناوري اطلاعات و شبكه‌هاي جهاني رايانه‌اي (اينترنت) و ارائه سياست زباني فرهنگستان به سازمانها و مراجع فعال در اين زمينه.

بخشهاي گروه زبان و رايانه

براي فعاليت در زمينه‌هاي يادشده و دستيابي به هدفهاي بالا، بخشهاي چهارگانه زير پيش‌بيني‌ شده‌ است:

1. بخش استانداردهاي زبان و خط فارسي در ارتباطات و اطلاع‌رساني کار اين بخش، پژوهش و برنامه‌ريزي درزمينه استانداردهاي ملي و جهاني است كه شامل تبادل اطلاعات رايانه‌اي و خط فارسي، آوانويسي و نويسه‌گرداني، صفحه‌كليد رايانه، كد ميله‌اي و ... است.

2. بخش پيكره‌هاي زباني كار اين بخش، بررسي و شناسايي دوره‌هاي زبان و ادب فارسي و آثار شاخص آنها، ايجاد پيكره‌هاي زباني و واژگاني براي آنها و همچنينارائه داده‌ها به بخشهاي ديگر فرهنگستان، از جمله گروههاي واژه‌گزيني و نيز ارائه داده‌ها به ديگر سازمانهاي علمي كشور، چه به‌صورت برخط (online) و چه به‌صورت CD است.

3. بخش پردازش متن فارسي كار اين بخش، پردازش متن فارسي در سطوح تحليل صرفي، نحوي، معنايي و آوايي جهت كمك به طرحهاي كاربردي مانند واژه‌سازي خودكار، فرهنگ‌نگاري، تشخيص گفتار فارسي، توليد گفتار فارسي، خواندن خودكار متنهاي فارسي (OCR)، توليد انبوه متون مهم فارسي به‌صورت الكترونيكي (e-text و e-book)، خطاياب املايي و دستوري و ... است.

4. بخش ترجمه ماشيني اين بخش به بررسي پيشينه و نيازهاي كنوني مي‌پردازد و تعيين سياستهاي كلي و ايجاد هماهنگي ميان سازمانها و افراد فعال و علاقه‌مند به اين حوزه را برعهده دارد تا طرحي فراگير و ملي براي ترجمه ماشيني زبان فارسي فراهم كنند.

گروه‌ زبانهاي‌ ايراني‌

مدير گروه: بهمن‌ سركاراتي

هدف

1. دستيابي‌ به‌ شناختي‌ بهتر از هريك‌ از زبانهاي‌ ايراني‌ كنوني‌ و پيشين‌.

2. تهيه‌ كارمايه‌اي حاوي‌ اطلاعات‌ لازم‌ براي‌ اجراي‌ تحقيقي‌ جامع‌ در زمينه‌ فقه‌اللغه‌ ايراني‌.

3. بهره‌جويي از نتايج‌ اين پژوهشها براي شناسايي‌ بيشتر زبان‌ فارسي و يافتن‌ راههاي‌ مناسب‌ براي‌ پيشبرد و گسترش‌ آن‌.

وظيفه

تمهيد مقدمات‌، تدارك وسايل‌ و امكانات‌ و تدوين‌ برنامه‌هاي‌ لازم‌ براي‌ هماهنگ ‌كردن‌ پژوهشهايي‌ كه ‌بايد در اين‌ گروه‌ و احتمالاً در ديگر بنيادهاي‌ فرهنگي‌ ايران‌ درباره‌ زبانهاي ايراني‌ انجام‌ شود.

طرحها و پژوهشهاي‌ اجراشده‌ يا در دست‌ اجرا

1. "بررسي‌ جامع‌ آثار بازمانده‌ از زبان‌ فارسي‌ باستان‌" (اجراشده).

2. "بررسي‌ ريشه‌شناختي‌ افعال‌ زبان‌ فارسي‌" (در دست‌ اجرا).

توضيحاتي‌ درباره‌ دو طرح‌ نامبرده‌

1. بررسي‌ جامع‌ آثار بازمانده‌ از زبان‌ فارسي‌ باستان‌ موضوع‌ تحقيق‌ چنانكه از عنوان‌ طرح برمي‌آيد، زبان‌ فارسي باستان‌ و نوشته‌هايي‌ است‌ كه از آن‌ زبان‌ به‌ يادگار مانده‌ است‌. درميان‌ همه‌ زبانهاي‌ ايراني‌ و حتي‌ هندواروپايي‌، فارسي‌ باستان‌ تنها زباني‌ است‌ كه ‌مي‌توان‌ تاريخ‌ تكوين و تطور آن‌ را در طول‌ مدتي‌ بيش‌ از دوهزاروپانصد سال‌ با مراجعه‌ به‌ آثار و اسناد مكتوب‌ به‌جاي‌مانده‌، تحقيق‌ و بررسي‌ كرد. بررسي‌ زبان‌ فارسي‌ باستان‌ علاوه‌ بر ارزش‌ ماهوي‌ خود و اهميتي‌ كه‌ به‌لحاظ زبان‌شناسي‌ تاريخي السنه‌ ايراني‌ و مطالعات‌ لغوي‌ هندواروپايي‌ دارد، ازنظر شناسايي‌ تاريخ‌ و پيشينه زبان‌ فارسي‌ از اهميت‌ بسزايي‌ برخوردار است‌. اين طرح‌ در سه‌ بخش‌ به‌ مرحله‌ اجرا درآمده‌ است‌:

1. ويراستن‌ متن‌ همه‌ كتيبه‌هاي‌ فارسي‌ باستان‌ به‌صورت‌ حرف‌نگاري‌ و آوانگاري‌ شده‌ به‌ الفباي‌ لاتين‌ و ترجمه‌ آنها به‌ زبان‌ فارسي‌،

2. تأليف‌ دستور تاريخي‌ و تطبيقي‌ زبان ‌فارسي‌ باستان‌،

3. تدوين‌ فرهنگ‌ واژگان‌ زبان‌ فارسي‌ باستان‌.

2. بررسي‌ ريشه‌شناختي‌ افعال زبان‌ فارسي‌ در تدوين‌ فرهنگ‌ ريشه‌شناختي زبان‌ فارسي‌، در وهله‌ اول‌ به‌ بررسي ريشه‌شناختي‌ فعلها در زبان‌ فارسي‌ پرداخته‌ مي‌شود. مراحل‌ اجرايي‌ اين‌ طرح‌ بدين‌ صورت خواهد بود كه‌ براساس‌ فرهنگهاي‌ معتبر و نيز با مراجعه‌ به‌ متون‌ نظم‌ و نثر فارسي‌ در موارد خاص‌، نخست‌ مصدرهاي‌ زبان‌ فارسي‌، فهرست‌ خواهد شد. سپس‌ در مقابل‌ هر مصدر، ماده‌ مضارع‌ و ماضي‌ آن‌ از يكديگر تفكيك‌ شده‌ در مقابل‌ هر ماده‌ (مضارع‌ و ماضي‌)، اصل‌ آن ماده در زبان‌ فارسي ميانه و معادل آن در ديگر زبانهاي ايراني‌ ميانه‌ نظير پارتي‌، سغدي‌، سكايي‌ يا ختني‌، خوارزمي‌، بلخي‌ و نيز زبانهاي‌ ايراني‌ جديد مانند آسي‌، پشتو و غيره‌ بيان خواهد شد. آنگاه ريشه‌اي‌ كه ماده‌هاي‌ مضارع‌ و ماضي‌ دوره‌ ميانه‌ از آن‌ مشتق‌ شده‌ است، در زبانهاي‌ ايراني‌ باستان‌ يعني‌ زبانهاي‌ اوستايي‌ و فارسي‌ باستان‌ و اصل‌ آن‌ در زبان‌ هندواروپايي‌ ذكر خواهد گرديد. در برخي‌ موارد، در صورت‌ لزوم‌ واژه‌هاي‌ مشتق از اصل‌ هندواروپايي‌ مانند يوناني‌ و لاتيني‌ و غيره‌ نيز خواهد آمد. در پايان، زير‌ هر مدخل‌ مشتقهاي‌ مختلف‌ آن‌ ريشه‌ نيز خواهد آمد.

گروه‌ ضبط اعلام‌

مدير گروه: ماندانا صديق‌بهزادي‌

اين گروه از 1375 تا 1380 براي به انجام رساندن طرح زير در فرهنگستان زبان و ادب فارسي فعاليت داشته است.

هدف‌

هدف‌ اين‌ طرح‌ نشان ‌دادن‌ ناهماهنگيهاي‌ ضبط اعلام‌ (نام‌ اشخاص‌، نامهاي‌ جغرافيايي‌، نامهاي‌ تاريخي‌) در زبان‌ فارسي‌، چه‌ به‌طور عام‌ در متون‌ و چه‌ به‌طور خاص‌ در مداخل‌ ابزارهاي‌ كتاب‌شناختي‌ است‌. با توجه‌ به‌ ناهماهنگيهاي‌ ضبط اعلام‌ در منابع‌، با رعايت‌ استانداردهاي‌ بين‌المللي‌ رايج‌ شيوه‌نامه‌اي‌ تدوين‌ شده‌است‌ تا در حد امکان در ضبط اعلام‌، شيوه‌اي‌ واحد و يكسان‌ اختيار شود و تشتت‌ به‌طور محسوس‌ كاهش‌ يابد.

شوراي‌ مشاوران‌

علي‌محمد حق‌شناس‌، احمد سميعي‌ (گيلاني‌)، علي‌اشرف‌ صادقي،‌ كامران‌ فاني‌.

عنوان‌ طرح‌

شيوه‌نامه‌ ضبط اعلام‌

مراحل‌ انجام‌ طرح

1. گردآوري‌ داده‌ها از منابع‌ معتبر فارسي‌، عربي‌ و غيره‌

2. جداسازي‌ مداخل‌ و تحليل‌ و دسته‌بندي‌ آنها در هر حوزه‌ برحسب‌ دشواريهاي‌ ضبط و يافتن‌ گرايشهاي‌ موجود

3. تصميم‌گيري‌ درمورد ضبط اعلام‌ و تدوين‌ قواعد

4. انطباق‌ تصميمها با مدخلها‌

5. ويرايش‌ نهايي‌ اين‌ شيوه‌نامه‌ شامل‌ اعلام‌ اشخاص‌ (نامهاي‌ ايراني‌، عربي‌، تركي‌، ‌تاجيكي‌، هندي‌، يوناني‌ و رومي‌)، اعلام‌ جغرافيايي‌ (عوارض‌ طبيعي‌، نهادهاي‌ اجتماعي‌، مستحدثات‌) و اعلام‌ تاريخي‌ (فرقه‌ها و مكتبها، قومها‌ و طايفه‌ها، خاندانها و وقايع ‌تاريخي‌) است‌. درمورد اعلام‌ اشخاص‌، ساختار نامها، قواعد انتخاب‌ نامها و ملاحظه‌هايي‌ درباره ‌برگردان‌ نامها ارائه‌ شده‌است‌. در تدوين‌ اين‌ شيوه‌نامه‌ استفاده‌ دست‌اندركاران‌ تهيه‌ ابزارهاي‌ كتاب‌شناختي‌، مترجمان‌، نويسندگان‌، ويراستاران‌ و پژوهشگران‌ مورد نظر بوده‌است‌.

گروه فرهنگ‌نويسي

مدير گروه: علي‌اشرف صادقي

مدير اجرايي: ابوالفضل خطيبي

شوراي گروه فرهنگ‌نويسي

رئيس شورا: علي‌اشرف صادقي

اعضا: ابوالحسن نجفي، حسين سامعي، علي كافي، ابوالفضل خطيبي

فكر تدوين فرهنگ جامع تاريخي زبان فارسي برمبناي متون زبان فارسي از كهن‌ترين نوشته‌ها (قرن چهارم هجري) تا زمان حاضر، در سال 1375 در فرهنگستان زبان و ادب فارسي شكل گرفت. اين طرح دراواخر سال 1377 به‌تصويب شوراي پژوهشهاي علمي كشور رسيد و اعتبار مالي ويژه‌اي براي اجراي آن درنظر گرفته شد.

هدف

هدف از تدوين اين فرهنگ، ارائه تصويري همه‌جانبه از واژگان زبان فارسي درطول تاريخ تكوين اين زبان و ايجاد امكان دست‌يابي به انواع اطلاعات واژگاني شامل تلفظ، هويت دستوري، معاني، ريشه تاريخي و ... است.

وظيفه

گروه فرهنگ‌نويسي درنظر دارد فرهنگ جامع زبان فارسي را با استفاده از روش سنتي برگه‌نويسي مدون كند. همچنين قرار است در زمان مقتضي پيكره متون زبان فارسي نيز در رايانه تشكيل شود تا پژوهشگران گروه، افزون بر استفاده از برگه‌ها، با جست‌وجو در پيكره متون در رايانه، واژگان و تركيبات زبان فارسي را تعريف كنند.

تدوين فرهنگ جامع زبان فارسي به‌شيوه سنتي داراي سه مرحله عمده زير است:

1. انتخاب متون زبان فارسي (شامل تقريباً همه متون نظم و نثر فارسي تا پايان قرن هشتم هجري قمري و مهمترين متون قرنهاي بعد) و گزينش واحدهاي واژگاني آنها (واژه‌ها، تركيبها و اصطلاحها).

2. برگه‌نويسي واحدهاي واژگاني، شواهد و مشخصات منابع آنها. قرار است اين برگه‌ها عيناً وارد رايانه شوند تا انتخاب مدخلها و جست‌وجوهاي ديگر دقيق‌تر و آسان‌تر انجام شود.

3. تعريف واحدهاي واژگاني براساس برگه‌ها و شواهد منقول در آنها و تدوين فرهنگ.

مهمترين فعاليتهاي انجام‌يافته در گروه فرهنگ‌نويسي

1. انتخاب متون كهن زبان فارسي و تدوين ضوابط دقيق انتخاب واحدهاي واژگاني از درون اين متون و چگونگي برگه‌نويسي.

2. نگارش همه مدخلهاي اصلي و فرعي چندين فرهنگ معتبر فارسي براي تهيه بانك اطلاعات جنبي. قرار است اين مدخلها با كمك نرم‌افزاري ويژه با يكديگر درآميزند تا فهرست يگانه‌اي فراهم شود. غالب مدخلهاي اين فهرست به‌علاوه مدخلهايي كه از متون كهن استخراج خواهند شد، كل مدخلهاي فرهنگ جامع را تشكيل مي‌دهند.

3. در مرحله اول، حدود دويست متن كهن زبان فارسي از قرن چهارم تا هشتم هجري در دستوركار گروه فرهنگ‌نويسي قرار گرفته‌است كه تاكنون كار انتخاب واحدهاي واژگاني صدوپانزده متن و برگه‌نويسي شصت‌وپنج متن به‌پايان رسيده‌است.

4. تصحيح برخي فرهنگهاي فارسي و تحقيق در فرهنگ‌نويسي فارسي. در اين زمينه تاكنون دو جزوه و يك مقاله به شرح زير به چاپ رسيده‌است:

4-1-خلاصه لغت فرس اسدي طوسي، به كوشش علي‌اشرف صادقي، نامه فرهنگستان، ضميمه شماره 9، فرهنگستان زبان و ادب فارسي، تير 1379، 29 صفحه.

4-2-ترجمه فارسي الابانه، شرح السامي في ‌الاسامي ميداني، به كوشش علي‌اشرف صادقي، نامه فرهنگستان، ضميمه شماره 10، فرهنگستان زبان و ادب فارسي، تير 1379، 27 صفحه.

4-3-"نگاهي به فرهنگهاي شاهنامه (از آغاز تا امروز )"، نوشته ابوالفضل خطيبي، نامه فرهنگستان، سال 4، شماره 3، پاييز 1377.

كتـابخـانه

رئيس كتابخانه: ناهيد بني‌اقبال

هدف

1. فراهم آوردن اطلاعات لازم براي پژوهشهاي محققان، دانش‌پژوهان، ايران‌شناسان و خاورشناسان درباره زبان و ادب فارسي.

2. گردآوري، سازماندهي، حفاظت و نگهداري كتابها، مدارك و اسناد پژوهشي زبان و ادب فارسي.

3. اشاعه اطلاعات گردآوري‌شده اعم از كتابها، اسناد، پايان‌نامه‌ها، نشريه‌ها، دست‌نوشته‌ها، نسخ خطي، مواد ديداري و شنيداري.

4. افزايش دانش كتابداران در کاربرد فناوريهاي جديد اطلاعاتي.

وظيفه

1. گردآوري، سازماندهي و آماده‌سازي منابع مناسب تحقيقات زبان و ادب فارسي.

2. گردآوري و سازماندهي اطلاعات كتاب‌شناختي منابع داخل و خارج از كشور.

3. ارائه خدمات اطلاع‌رساني براساس آيين‌نامه‌هاي مصوب، تهيه راهنماي مركز اطلاع‌رساني، نشر تازه‌ها و موجوديها.

4. تهيه و تنظيم آيين‌نامه‌هاي مربوط به مقررات استفاده از كتابخانه و مركز اطلاع‌رساني، شرايط عضويت، انتخاب و خريد منابع.

5. تخمين و تعيين بودجه سالانه و تخصيص درصدهاي بودجه به گروههاي پژوهشي فرهنگستان زبان و ادب فارسي.

6. گزينش منابع توسط كميته انتخاب، متشكل از نمايندگان گروههاي پژوهشي فرهنگستان زبان و ادب فارسي.

7. سفارش و تهيه منابع، وجين، مبادله و اهدا. 8. تهيه كتاب‌شناسيهاي گزينشي (SDI).

9. ارائه گزارش سالانه.

10. برگزاري نشستها، سخنرانيها و نمايشگاههاي كتاب.

11. فراهم آوردن امكانات لازم براي شركت كاركنان كتابخانه و مركز اطلاع‌رساني در دوره‌هاي كارآموزي و آموزشهاي تكميلي و امکان شرکت در همايشهاي داخلي و خارجي.

تشكيلات و سازمان

1. كتابخانه و مركز اطلاع‌رساني فرهنگستان زير نظر مسئولان سازمان مادر يعني رئيس فرهنگستان و معاون علمي فرهنگستان اداره مي‌شود.

2. اداره امور اجرايي مركز اطلاع‌رساني بر‌عهده رئيس كتابخانه و مركز است.

3. شوراي كتابخانه و مركز اطلاع‌رساني فرهنگستان شامل رئيس فرهنگستان، دبير فرهنگستان، معاون علمي فرهنگستان، حداقل سه صاحب‌نظر كتابداري و دو نماينده ازسوي اعضاي پيوسته فرهنگستان و رئيس كتابخانه است. اين شورا نقش هدايتي برعهده دارد.

طرحها و پژوهشهاي در دست اجرا

1. طرح به‌روزسازي سازماندهي منابع كتابخانه.

2. طرح توسعه كتابخانه تا ايجاد پايگاه كتابخانه فرهنگستان در شبكه پايگاه اطلاع‌رساني.

توضيحات و مشخصات هر طرح

طرح به‌روز‌رساني سازماندهي كتابخانه حاوي طرحهاي زير است:

1. طرح بازيابي و تعيين اقلام سازماندهي‌نشده که اجراي آن توسط كاركنان كتابخانه انجام مي‌گيرد.

2. طرح ثبت تمامي منابع كتابخانه شامل اقلام بسيار زيادي از مجموعه‌هاي مقربي، نوابي، انجوي شيرازي، كتابهاي چاپ سنگي و اقلام خريداري‌شده از بازار و نمايشگاه و نيز كتابهاي اهدايي كه تاكنون ثبت نشده‌ است.

3. طرح سازماندهي منابع سازماندهي‌نشده لاتين كه مجري طرح فردي است كه ازطريق استعلام، مسئول انجام اين طرح است. حجم انجام اين طرح حداقل ده‌هزار عنوان خواهد بود.

4. طرح سازماندهي منابع فارسي سازماندهي‌نشده که مجري آن تعدادي از کارکنان کتابخانه هستند و حجم منابع حدوداً بيست‌هزار عنوان خواهد بود.

5. طرح آماده‌سازي منابع سازماندهي‌شده بالا و تأييد اطلاعات تهيه‌شده براي ورود به بانك اطلاعات كتابخانه كه مجري آن تعدادي از کاركنان كتابخانه هستند.

6. طرح ايجاد مركز اطلاع‌رساني و گردآوري اطلاعات از سراسر كشور و خارج از ايران كه از طرحهاي آينده است و شامل طرحهاي زير مي‌باشد:

7- طرح توسعه كتابخانه تا ايجاد يك پايگاه اطلاع‌رساني زبان و ادب فارسي در داخل و خارج كشور.

8- طرح ساماندهي كردن كتابخانه به‌طور كامل و ايجاد شبكه‌هاي داخلي و طراحي پايگاه كتابخانه فرهنگستان در شبكه بين‌المللي اينترنت به نحوي كه هر مراجعه‌كننده در هر نقطه‌اي از جهان بتواند از اطلاعات كتاب‌شناختي منابع موجود در كتابخانه فرهنگستان باخبر شده و از امكانات دسترسي به آن استفاده نمايد.

معرفي مجموعه كتابخانه

در حال حاضر منابع موجود كتابخانه مشتمل است بر:

كتابهاي فارسي: چاپي 57697 جلد، سنگي 2947 جلد، خطي 203 جلد.

كتابهاي اردو: چاپي 1000 جلد.

كتابهاي لاتين: انگليسي و ديگر زبانها 14060 جلد. نشريات ادواري فارسي: 355 عنوان.

نشريات ادواري لاتين: 32 عنوان.

اسناد: نيمايوشيج، غلامعلي حدادعادل، جواد حديدي، عبدالمحمد آيتي، بدرالزمان قريب.

ريزفيلم: 248 عنوان. ريزبرگه: 32 عنوان.

گروه گويش‌شناسي

مدير گروه: بدرالزمان قريب

معاون گروه: حسن رضايي ‌باغ‌بيدي

هدف

1. پيشبرد مطالعات گويش‌شناسي در ايران

2. طبقه‌بندي زبانها و گويشهاي ايراني نو

وظيفه

1. تشكيل بانك اطلاعاتي زبانها و گويشهاي ايراني نو

2. تهيه اطلس زبان‌شناسي ايران

3. انتشار كتاب در زمينه زبانها و گويشهاي ايراني نو

فعاليتهاي انجام‌شده

1. برگزاري نخستين هم‌انديشي گويش‌شناسي ايران (9-11 ارديبهشت 1380)

2. انتشار چهار كتابچه راهنما:

2-1-معرفي زبانها و گويشهاي ايراني

2-2-راهنماي گردآوري گويشها

2-3-كتاب‌شناسي گويشهاي ايراني

2-4-فهرست پايان‌نامه‌هاي كارشناسي ارشد و دكتري در زمينه گويشهاي ايران

فعاليتهاي در دست اجرا

1. "واژه‌نامه مشترك گويشهاي ايراني" در اين واژه‌نامه دربرابر هر واژه فارسي، معادل آن در حدود هفتاد گويش ايراني‌ نو غربي داده خواهد شد. برخي از گويشهايي كه در اين طرح مورد استفاده قرار خواهند گرفت عبارتند از: آراني، آشتياني، ابوزيدآبادي، افتري، اناركي، بختياري، بستكي، بلوچي، بهديني، تاتي، تالشي، تفرشي، خوانساري، خوري، دواني، راجي، سرخه‌اي، سمناني، سنگسري، شهميرزادي، قائني، كردي، گيلكي، لارستاني، لاسگردي، لري، لكي، مازندراني، نائيني، وفسي و هرزني.

2. "گردآوري و بررسي گويشهاي استان فارس" گروه گويش‌شناسي درنظر دارد گويشهاي هريك از استانها را جداگانه گردآوري، بررسي و طبقه‌بندي كند تا زمينه انتشار اطلس زبان‌شناسي ايران فراهم گردد. نخستين استاني كه براي بررسي درنظر گرفته شده استان فارس است.

گروه‌ نشر آثار

سرپرست گروه : علاءالدين طباطبايي‌

هدف

فراهم‌ آوردن‌ مقدمات‌ لازم‌ براي‌ معرفي‌ فرهنگ‌ ايراني‌ و زبان و ادب‌ فارسي‌ از آغاز تا امروز.

وظيفه

‌ چاپ‌ و انتشار آثار ارزشمندي‌ كه‌ در زمينه‌ ادب‌ فارسي‌، زبانهاي‌ باستاني‌، زبان‌شناسي‌ و گويشهاي‌ ايراني‌ تدوين‌ شده‌ است‌، اعم‌ از تأليف‌، تصحيح‌ يا ترجمه‌، براساس‌ تشخيص‌ شوراي‌ نشر آثار.

اعضاي‌ شوراي‌نشر

آثار غلامعلي حدادعادل، بهمن‌ سركاراتي، مهدي‌ محقق، نصرالله‌ پورجوادي‌، احمد سميعي‌ (گيلاني)، علي‌اشرف‌ صادقي‌، مسعود فراهاني (دبير فرهنگستان‌).

آثار منتشرشده‌

1. نگاهي به گويش‌نامه‌هاي ايراني، تأليف دكتر علي اشرف صادقي، 1380

2. مجموعه مقالات نخستين هم‌انديشي واژه گزيني و اصطلاح‌شناسي، فرهنگستان زبان و ادب فارسي، 1380

3. لهجه تهراني، لازار پي‌سيكوف، ترجمه محسن شجاعي، 1380

4. نامه سيرجان، تإليف محمود سريزدي، 1380.

5. مفتاح‌الهداية و مصباح‌العناية، تصحيح منوچهر مظفريان، 1380.

6. فرهنگ زرقان، تأليف محمدجعفر ملك‌زاده، 1380.

7. دانشنامه زبان و ادب فارسي در شبه‌قاره، جزوه اول، زير نظر فرهنگستان زبان و ادب فارسي، 1380.

8. فرهنگ گويش دواني، تأليف عبدالنبي‌ سلامي، 1381.

9. دستور زبان پارتي، تأليف دكتر حسن رضايي باغ‌بيدي، 1381.

10. كتاب‌شناسي دستور زبان فارسي، تأليف محمد مهيار، 1381.

11. گل‌هاي شهر سبز (اشعاري به لهجه كازروني)، تأليف محمد جواد بهروزي، 1381.

12. مناظرالانشاء، تصحيح دكتر معصومه معدن‌كن، 1381.

13. واژه‌نامه چهارلنگ بختياري، تأليف رضا سرلك، 1381.

14. دستور خط فارسي، مصوب فرهنگستان زبان و ادب فارسي، 1381.

15. شيوه نامه ضبط اعلام، تأليف دكتر ماندانا صديق‌بهزادي، 1381.

16. مجموعه مقالات نخستين هم‌انديشي گويش‌شناسي، به كوشش دكتر حسن رضايي باغ‌بيدي، 1381.

17. بررسي گويش فيني، تأليف بهجت نجيبي فيني، 1381

آثار در دست‌ چاپ‌

1. قرآن‌ مترجم‌، تصحيح‌ علي‌ رواقي‌.

2. ديوان عصمت بخارايي، تصحيح ماندان باوندي.

3. همايون‌نامه (تاريخ منظوم حكيم زجاجي)، تصحيح علي پيرنيا.

4. فرهنگ ريشه‌شناختي زبان فارسي، محمد حسن‌دوست.

5. ويژگيهاي نحوي زبان فارسي در قرن 5 و 6، تأليف مهيندخت صديقيان.

6. اعداد و حروف و مضمون‌آفريني آن در ادب فارسي، تأليف غلامرضا حيدري.

7. گويش رايجي هنجن، تأليف ابوالحسن آقاربيع.

8. فرهنگ جامع ضرب‌المثلهاي فارسي، تأليف‌ بهمن دهگان.

9. روضة‌العقول‌، تصحيح‌ محمد روشن‌.

10. زبان عوام، تأليف يوسف رحمتي.

11. الصيدنه في الطب، تأليف ابوريحان بيروني، ترجمه باقر مظفرزاده.

12. ‌واژگان فارسي كرمان، تأليف ناصر بقايي.

13. پژوهشي درباره خرده گويشهاي منطقه قصران، تأليف گيتي ديهيم.

14. فرهنگ واژه‌نامه مازندراني، تأليف شادروان احمد شايان.

15. بررسي جامع كتيبه‌هاي بازمانده از زبان فارسي باستان، زير نظر دكتر بهمن سركاراتي.

16. قطعات سغدي، تأليف دكتر زهره زرشناس و ليلا عسگري.

17. مجموعه مقالات نخستين هم‌انديشي واژه‌گزيني و اصطلاح شناسي، به كوشش مهندس علي كافي.

گروه واژه‌گزيني

مدير گروه‌: غلامعلي‌ حدادعادل‌

معاون‌گروه‌: نسرين‌ پرويزي‌

هدف

گروه‌ واژه‌گزيني‌ كار خود را از بدو تشكيل‌ فرهنگستان‌ در سال‌ 1370 آغاز كرده‌ است‌ و هدف از تشکيل آن کمک به‌ تقويت‌ و گسترش‌ زبان‌ فارسي و تجهيز آن‌ براي‌ برآوردن‌ نيازهاي روزافزون‌ فرهنگي‌ و علمي و فني‌ و ايجاد هماهنگي‌ در فعاليتهاي‌ واژه‌گزيني‌ و واژه‌سازي و معادل‌يابي‌ براي‌ واژه‌هاي‌ بيگانه‌ است.

وظيفه

1. برنامه‌ريزي‌ و مديريت‌ واژه‌گزيني‌

2. ساماندهي‌ وضعيت‌ الفاظ بيگانه واردشده‌ به‌ زبان‌ فارسي‌ و معادل‌يابي‌ براي‌ آنها

3. كمك‌ به‌ استانداردسازي مفاهيم‌ و اصطلاحات‌ علوم و فنون و حرف‌ مختلف در محدوده‌ زبان‌ فارسي‌.

تشکيلات گروه

تا سال 1373 مديريت گروه برعهده حسن حبيبي بود و از اين سال تاکنون غلامعلي حدادعادل اين وظيفه را برعهده داشته است. گروه واژه‌گزيني داراي شوراي و اژه‌گزيني، هيئت فني، پژوهشگران، گروهها و شوراهاي واژه‌گزيني تخصصي، بخش رايانه، بخش اجرايي و بخش تکثير و چاپ است. اعضاي شوراي واژه‌گزيني عبارتند از: حسن حبيبي، غلامعلي حدادعادل (رئيس)، محمد خوانساري، بهمن سرکاراتي، احمد سميعي (گيلاني)، علي‌اشرف صادقي، ابوالحسن نجفي (اعضاي پيوسته)، حسين سامعي، لطيف کاشيگر، علي کافي، رضا منصوري (مشاور ارشد گروه) و شهين نعمت‌زاده. اعضاي هيئت فني نيز که کار نظارت بر فعاليتهاي پژوهشگران را برعهده دارند، عبارتند از: نسرين پرويزي (معاون گروه)، شهين نعمت‌زاده، سيدمهدي سمائي، علاءالدين طباطبايي (مشاوران گروه). بخش رايانه گروه واژه‌گزيني مجهز به گنجواژه‌اي است که حدود پنج‌ميليون واژه، از فرهنگها و واژه‌نامه‌هاي يک و دو زبانه، در آن وارد شده است و براي بررسي معادلهاي فارسي واژه‌ها مورد استفاده پژوهشگران و متخصصان گروهها قرار مي‌گيرد.

روند فعاليت‌گروه‌

اين‌ گروه‌ در آغاز فعاليت خود واژه‌هاي‌ بيگانه را در حوزه‌ عمومي‌ بررسي و معادل‌يابي‌ نمود، اما نظر به ‌اهميت‌ واژه‌گزيني‌ در حوزه‌ علوم‌ و فنون‌، از سال‌ 1375 كار واژه‌گزيني‌ تخصصي‌ را با همكاري‌ فرهنگستانهاي‌ علوم‌ و علوم‌ پزشكي و تعدادي‌ از مؤسسه‌هاي‌ تحقيقاتي‌ و دانشگاههاي‌ كشور آغاز كرد. هم‌اكنون‌ 41 گروه‌ تخصصي‌ زير نظر گروه واژه‌گزيني فرهنگستان‌ زبان‌ و ادب‌ فارسي‌ فعاليت مي‌کنند. هر گروه‌ متشكل‌ از دست‌كم پنج‌ متخصص‌ علمي‌ و فني‌ علاقه‌مند به‌ كار واژه‌گزيني‌ و يك‌ يا دو نفر پژوهشگر گروه‌ واژه‌گزيني‌ است‌. پژوهشگران‌ به‌ نمايندگي‌ از طرف‌ فرهنگستان، بر انتخاب‌ يا ساخت واژه‌ها، مطابق‌ با الگوهاي‌ ساخت‌ واژه‌ در زبان‌ فارسي‌ و نيز اجراي اصول‌ و ضوابط واژه‌گزيني‌ در فرهنگستان نظارت‌ دارند.

گروهها و شوراهاي‌ واژه‌گزيني ‌تخصصي‌

در حال حاضر گروههاي تخصصي در هشت حوزه‌ به‌ امر گردآوري واژه‌هاي‌ بيگانه‌ حوزه تخصصي‌ خود و معادل‌يابي براي‌ آنها، مطابق‌ با اصول‌ و ضوابط فرهنگستان‌ مي‌پردازند. اعضاي‌ اين‌ گرو‌هها را افرادي‌ متخصص از فرهنگستانهاي علوم‌، علوم‌ پزشكي‌، استادان‌ برجسته دانشگاهها و صاحب‌نظران‌ تشكيل‌ مي‌دهند.

اين گرو‌هها عبارتند از:

حوزه‌ علوم‌ پايه: شوراي‌ هماهنگي‌ علوم‌ پايه‌، شوراي هماهنگي‌ علوم‌ زمين‌ و گروههاي‌: هواشناسي‌، ژئوفيزيك‌، زمين‌شناسي‌، فيزيك‌، فيزيك‌ شاخه كتابهاي‌ درسي‌، فيزيك‌ شاخه‌ اپتيك‌، شيمي‌، زيست‌شناسي‌، رياضي‌، نجوم‌.

حوزه‌ علوم‌ مهندسي: شوراي‌ هماهنگي علوم‌ مهندسي و گروههاي‌: مهندسي‌ شيمي‌، مهندسي‌ مواد و متالورژي‌، مهندسي‌ برق‌، مهندسي‌ محيط‌زيست‌، مهندسي‌ عمران، مخابرات‌، رايانه‌، مهندسي نقشه‌برداري‌ و ژئوماتيک.

حوزه‌ پزشكي‌: گروه‌ پزشكي‌.

حوزه حمل‌ونقل: گروههاي‌ ريلي‌، هوايي‌، درون‌شهري‌ ـ جاده‌اي‌، دريايي‌.

حوزه‌ كشاورزي‌: گروههاي‌ زراعت‌ و اصلاح‌ نباتات‌، علوم‌ باغباني‌. حوزه‌ هنر: گروه‌ موسيقي‌.

حوزه علوم‌ انساني‌: گروههاي‌ زبان‌شناسي‌، اقتصاد، علوم سياسي، روان‌شناسي، علوم رفتاري، باستان‌شناسي.

متفرقه‌: گروههاي‌ تغذيه‌ و صنايع غذايي، گردشگري و جهانگردي‌، رسانه‌ها شاخه‌ سينما و تلويزيون، نظامي‌، ورزش‌. شوراي‌ هماهنگي‌ علوم‌ پايه و مهندسي نيز به‌زودي‌ كار خود را آغاز مي‌كند. تلاش براي ازسرگيري‌ فعاليت گروههاي‌ دامپزشكي و هنرهاي‌ تجسمي و راه‌اندازي گروه منابع طبيعي و محيط‌زيست نيز ادامه دارد.

آثار منتشرشده گروه‌ واژه‌گزيني‌

الف‌) مصوبه‌ها‌

1. اصول‌ و ضوابط واژه‌گزيني‌ (1376، ويرايش‌ دوم،‌ 1378).

2. واژه‌هاي‌ عمومي‌ - دفتر اول‌ (1376، ويرايش‌ دوم‌، 1378).

3. واژه‌هاي‌ عمومي‌ - دفتر دوم‌، همراه‌ با واژه‌هاي‌ مربوط به‌ انواع‌ گردهماييها (1377).

4. واژه‌هاي‌ علوم‌ زمين‌ - دفتر اول‌ (1378).

5. واژه‌هاي‌ حمل‌ونقل‌ ريلي‌ (مترو - راه‌آهن‌) - دفتر اول‌ (1378).

6. واژه‌هاي‌ علوم‌ دامپزشكي‌ - دفتر اول‌، شاخه‌ پاتوبيولوژي‌ (1378).

7. واژه‌هاي‌ حمل‌ونقل‌ هوايي‌ - دفتر اول‌ (1378).

8. واژه‌هاي‌ مخابرات‌ - دفتر اول‌ (1378).

9. واژه‌هاي‌ مشترك‌ حمل‌ونقل‌ (1378).

10. واژه‌هاي‌ هنرهاي‌ تجسمي‌ - دفتر اول‌ (1378).

11. واژه‌هاي‌ شيمي‌ - دفتر اول‌ (1378).

12. واژه‌هاي‌ حمل‌ونقل‌ درون‌شهري‌ - جاده‌اي‌ - دفتر اول‌ (1379).

13. واژه‌هاي‌ پزشكي‌ - دفتر اول‌ (1379).

14. واژه‌هاي‌ حمل‌ونقل‌ درون‌شهري‌ - جاده‌اي‌ - دفتر دوم‌ (1379).

15. واژه‌هاي‌ موسيقي‌ - دفتر اول‌ (1380).

16. واژه‌هاي‌ حمل‌ونقل‌ ريلي‌ (مترو - راه‌آهن) - دفتر دوم‌ (1380).

17. واژه‌هاي‌ ورزش‌ - دفتر اول‌ (1380).

18. واژه‌هاي‌ مخابرات‌ ـ دفتر دوم‌ (1380).

19. واژه‌هاي‌ علوم‌ زمين‌ - دفتر دوم‌، انواع‌ ابرها (1380).

20. واژه‌هاي‌ رايانه‌ - دفتر اول‌ (1380).

21. واژه‌هاي‌ حمل‌ونقل‌ هوايي‌ - دفتر دوم‌ (1380).

22. واژه‌هاي‌ علوم‌ زمين‌ - دفتر سوم‌ (1380).

23. واژه‌هاي‌ پزشكي‌ - دفتر دوم‌ (1380).

24. واژه‌هاي‌ تغذيه‌ و صنايع‌ غذايي‌ - دفتر اول‌ (1380).

25. واژه‌هاي‌ مهندسي محيط‌زيست - دفتر اول‌ (1381).

26. واژه‌هاي‌ گردشگري و جهانگردي - دفتر اول‌ (1381).

27. واژه‌هاي‌ شيمي- دفتر دوم‌ (1381). 28. واژه‌هاي‌ اقتصاد - دفتر دوم‌ (1381).

29. واژه‌هاي‌ کشاورزي، شاخه زراعت و اصلاح نباتات - دفتر اول‌ (1381).

30. واژه‌هاي كشاورزي - (1382).

31. واژه‌هاي شيمي - دفتر دوم (1382).

32. واژه‌هاي سينما و تلويزيون - دفتر اول ( فروردين1382).

33. واژه‌هاي ژئوفيزيك- دفتر اول(فروردين1382).

34. واژه‌هاي فيزيك كتابهاي درسي مدارس - دفتر اول (شهريور1382).

35. واژه‌هاي زيست شناسي كتابهاي درسي مدارس- دفتر اول(آبان 1382)

36. واژه‌هاي رياضي كتابهاي درسي مدارس - دفتر اول(آبان 1382)

ب) مقاله‌هاي‌ تحقيقي‌

1. بررسي‌ اجمالي‌ واژه‌هايي‌ كه‌ معناي‌ گردهمايي‌ دارند، نسرين‌ پرويزي‌، فروردين‌ 1376.

2. بررسي‌ دستوري‌ تركيبات‌ ديوان‌ حافظ، مليحه‌ تفسيري‌، خرداد 1376.

3. الگوهاي‌ واژه‌سازي‌ در زبان‌ فارسي‌، حسين‌ سامعي‌، خرداد 1376.

4. مديريت‌ واژه‌گزيني‌ - تشكيلات‌، روشها و اولويتها، رضا منصوري‌، مهر 1376.

5. درباره‌ پسوند - ايسم‌، مهنوش‌ نشاط مبيني‌ تهراني‌، آبان‌ 1376.

6. شيوه‌ تهيه‌ واژگان‌، مهرآذر فارسي‌، دي‌ 1376.

7. وندهاي‌ زبان‌ فارسي‌، مصطفي‌ مقربي‌، به‌ كوشش‌ جميله‌ حسن‌زاده‌، ويرايش‌ دوم‌، فروردين‌ 1377.

8. اصول‌ و ضوابط و روشهاي‌ اختصارسازي‌، گروه‌ اختصارات‌، اسفند 1378.

9. واژه‌هاي‌ بيگانه‌ كتابهاي‌ درسي‌، مريم‌ توسلي‌، دي‌ 1378.

10. گزيده‌اي‌ از واژه‌هاي‌ فراموش‌شده‌ لغت‌نامه‌ دهخدا، گلناز افشار و مژگان‌ عبداللهي‌، 1379.

11. بررسي‌ پسوند ياي‌ نسبت‌ در واژه‌گزيني‌، سيدمهدي‌ سمائي‌ و الهام‌ شمسايي‌، شهريور 1380.

12. نگاهي‌ به‌ مفهوم‌ لما (lemma)، مريم‌ سادات‌ غياثيان‌، تير 1380.

13. كتابشناسي اصطلاح شناسي و واژه‌گزيني، فرزانه سخايي، ارديبهشت 82.

ج‌) ترجمه‌هاي‌ منتشرشده‌

1. كتاب‌شناسي‌ كتابهاي‌ اهدايي‌ فرهنگستان‌ زبان‌ اردو، ترجمه‌ مريم‌ ناطق‌ شريف‌، ويرايش‌ مهنوش ‌نشاط‌ مبيني‌ تهراني‌، خرداد 1376.

2. واژه‌شناسي‌ - واژگان‌ (ايزو 1078)، ترجمه‌ مليحه‌ تفسيري‌، آذر 1376.

3. راهنماي‌ اصول‌ واژه‌شناسي‌، هايدي‌ سونوتي‌، ترجمه‌ مهنوش‌ نشاط مبيني‌ تهراني‌، بهمن‌ 1376.

4. واژه‌گزيني‌ - هماهنگ‌سازي‌ مفاهيم‌ و واژه‌ها (ايزو 860)، ترجمه‌ نسرين‌ پرويزي‌، اسفند 1376.

5. نگاهي‌ به‌ مفهوم‌ مديريت‌ اصطلاحات‌، گرهارد بودين‌، ترجمه‌ نسترن‌ ريحاني‌ منفرد، دي‌ 1377.

6. اصطلاح‌شناسي‌: حركتي‌ به‌سوي‌ دقت‌ و صراحت‌، كريستين‌ گالينسكي‌، ترجمه‌ علي‌ مصريـان‌، بهمن‌ 1377.

7. ايگن‌ ووستر - زندگي‌، آثار و فعاليتها، فردريش‌ لانگ‌، ترجمه‌ علي‌ مهرامي‌، فروردين‌ 1378.

8. مسائل‌ اصطلاحات‌ پزشكي‌، اس‌. وي‌. گرنيف‌ و ديگران‌، ترجمه‌ نگار داوري‌ اردكاني‌، مرداد 1378.

9. اصطلاح‌نگاري‌ ترجمه‌نگر در جامعه‌ اطلاعاتي‌ چندزبانه‌، كريستين‌ گالينسكي‌، ترجمه‌ نگار داوري ‌اردكاني‌، مرداد 1378.

10. اصطلاحات‌ پزشكي‌ در جهان‌ عرب‌، م‌.ح‌. الخياط، ترجمه‌ سيدصادق‌ سجادي‌ و نگار داوري ‌اردكاني‌، مرداد 1378.

11. ساختارهاي‌ ارتباطي‌ مختلف‌ در علوم‌ و تحقيقات‌ (رويكرد سيستميك‌)، گرهارد بودين‌، ترجمه ‌نگار داوري‌ اردكاني‌، مرداد 1378.

12. دادگانهاي‌ اصطلاح‌شناسي‌ در خدمت‌ اصطلاحات‌ استاندارد، كريستين‌ گالينسكي‌، ترجمه‌ علي‌ مصريـان، شهريور 1378.

13. اختصارات‌ و نشانه‌ها، ولفگانگ‌ ندوبيتي‌، ترجمه‌ مهرآذر فارسي‌، آذر 1378.

14. فرضيه‌هايي‌ درباره‌ نمايش‌ مفهوم‌، گرهارد بودين‌، ترجمه‌ گلناز افشار، اسفند 1378.

15. هنجار و زبان‌ علم‌، ترجمه‌ نگار داوري‌ اردكاني‌، فروردين‌ 1379.

16. اصطلاح‌شناسي‌ و مهندسي‌ دانش‌، هلموت‌ فلبر، ترجمه‌ علي‌ مهرامي‌، خرداد 1379.

17. طبقه‌بندي‌ علم‌ اصطلاح‌شناسي‌ براي‌ استفاده‌ در كار اصطلاح‌شناسي‌، ترجمه‌ نگار داوري ‌اردكاني‌، تير 1379.

18. اصول‌ و روشهاي‌ اصطلاح‌شناسي‌ (ايزو 704)، ترجمه‌ جميله‌ حسن‌زاده‌، بهمن‌ 1379.

19. واژه‌شناسي‌، اصول‌ و هماهنگ‌سازي‌، كريستين‌ گالينسكي‌، ترجمه‌ فاطمه‌ اكبري‌، (زير چاپ‌).

20. روش تنظيم استانداردهاي بين‌المللي واژه‌نگاري (ايزو 10241)، ترجمه حميرا مقدمي، ويرايش مهنوش نشاط مبيني تهراني، (زير چاپ).

عضويت‌ در مجامع‌ بين‌المللي‌

1. عضو مركز بين‌المللي‌ اصطلاحات‌ واژه‌شناسي‌ (اينفوترم‌).

2. مسئول‌ دبيرخانه‌ گروه کاري 4 از كارگروه‌ فني‌ 46 (واژه‌شناسي‌ اطلاعات‌ و اسناد) سازمان‌ جهاني‌ استاندارد. علاوه‌ بر اين‌، فرهنگستان‌ در تهيه‌ و تدوين‌ استانداردهاي‌ بين‌المللي‌ حرف‌نويسي‌ زبان‌ فارسي‌ به‌ لاتين‌ (ISO 233-3) و آوانويسي‌ زبان‌ فارسي‌ به‌ لاتين‌ (ISO/DIS 233-4) نقش‌ مهمي‌ داشته‌ است‌.

دوره‌هاي‌ آموزشي‌

الف. دوره‌هاي‌ داخل‌ كشور:

تاكنون‌ دو دوره‌ كوتاه‌مدت‌ آموزش‌ اصطلاح‌شناسي‌ و واژه‌گزيني‌، براي‌ پژوهشگران‌ گروه‌ واژه‌گزيني در سالهاي‌ 1375 و 1377 در فرهنگستان‌ برگزار شده‌ است. مدرس‌ اين‌ دوره‌ها گرهارد بودين‌، اصطلاح‌شناس‌ و استاد دانشگاه‌ وين‌ بود. همچنين‌ فرهنگستان‌ به‌منظور آشنا ساختن‌ متخصصان‌ علوم‌ و فنون‌ با علم‌ واژه‌شناسي‌، اقدام‌ به‌ برگزاري‌ دوره‌هاي‌ آموزش‌ واژه‌گزيني‌ براي‌ علاقه‌مندان‌ داراي‌ مدرك‌ تحصيلي‌ كارشناسي‌ به‌ بالا كرده‌است‌. تاكنون‌ دو دوره‌ شش‌ماهه‌ در سالهاي‌ 1376 و 1378 با موفقيت‌ برگزار شده‌ است. تعدادي‌ از فارغ‌التحصيلان‌ اين‌ دوره‌ به‌صورت‌ مستقيم‌ و غيرمستقيم‌ با گروه‌ واژه‌گزيني‌ همكاري‌ دارند.

ب‌. دوره‌هاي‌ خارج‌ از كشور:

براي‌ ارتقاي‌ سطح‌ علمي‌ پژوهشگران‌ گروه‌، هر سال‌ چند تن‌ از آنها براي‌ شركت‌ در دوره‌هاي‌ تابستاني‌ واژه‌شناسي‌، كه‌ در كشور اتريش‌ برگزار مي‌شود، به‌ اين‌ كشور اعزام‌ مي‌شوند. علاوه‌ بر اين‌، تاكنون‌ برخي‌ از همكاران‌ گروه‌ براي‌ ارائه‌ مقاله‌هاي‌ خود در هم‌انديشيهاي خارج‌ از كشور ازجمله‌ هم‌نشست‌ زبان‌ براي‌ مقاصد ويژه‌ (LSP) و همايش‌ اصطلاح‌شناسي‌ و مهندسي‌ دانش‌ (TKE) به‌ كشورهاي‌ ايتاليا و فنلاند و اتريش‌ اعزام‌ شده‌اند و مقالات‌ چند تن‌ از ايشان‌ نيز به‌ چاپ‌ رسيده‌است‌.

گردهماييها

گروه‌ واژه‌گزيني‌ به‌منظور تبادل‌ اطلاعات‌ با ديگر محققان‌ و آشنايي‌ با پژوهشهاي‌ انجام‌شده‌ در زمينه‌ زبان‌ فارسي‌ و نيز معرفي‌ فعاليتهاي‌ خود، تاكنون‌ اين‌ گردهماييها را برگزار كرده‌ است‌:

1. نخستين‌ گردهمايي‌ گروههاي‌ واژه‌گزيني ‌تخصصي‌ فرهنگستان‌ (خرداد 1378)

2. نخستين‌ هم‌انديشي‌ مسائل‌ واژه‌گزيني‌ و اصطلاح‌شناسي‌ (اسفند 1378)

3. دومين‌ گردهمايي‌ گروههاي‌ واژه‌گزيني‌ تخصصي‌ فرهنگستان (آذر 1379)

4. ميزگرد مصدرهاي‌ برساخته‌ (تير 1380)

5. ميزگرد بررسي‌ وضعيت‌ اختصارات‌ در زبان‌ فارسي‌ (دي‌ 1380)

6. سومين‌ گردهمايي‌ گروههاي ‌واژه‌گزيني‌ تخصصي ‌فرهنگستان (اسفند 1380)

7. برگزاري‌ دومين‌ هم‌انديشي‌ مسائل‌ واژه‌گزيني‌ و اصطلاح‌شناسي (ارديبهشت 1382)