كتابخانه ملي جمهوري اسلامي ايران

در هر كشوري تنها يك كتابخانه به عنوان كتابخانه ملي وجود دارد كه در واقع معرف سطح اعتلاي فرهنگ آن كشور و نيز الگوي پيشرفت كتابخانه هاي ديگر است.

اصولاً كتابخانه ملي كشورها براي سه هدف عمده پايه ريزي مي گردند:

1ـ گردآوري، حفظ و اشاعه كليه آثار و مداركي كه در يك كشور منتشر مي‏شود.

2ـ گردآوري، حفظ و اشاعه منابع و آثار معتبري كه درخارج به نحوي از انحاء درباره كشور يا به يكي از زبانهاي كشور نوشته مي‏شود.

3ـ كمك به توسعه و پيشرفت كتابخانه هاي كشور از طريق انجام تحقيقات بنيادي كتابداري و اطلاع رساني، شركت در برنامه ريزي ملي و بين المللي كتابداري و تربيت نيروي انساني.

با توجه به اين اهداف، هيچ كشوري نيست كه فاقد كتابخانه ملي باشد. يا كتابخانه اي در آن در حكم كتابخانه ملي عمل نكند. بنابر اين در غالب كشورها، حتي كشورهاي تازه تأسيس، نسبت به ايجاد كتابخانه ملي از ديرباز اقدام شده است و اكثر آنها در قرن بيستم به علت آنچه انفجار انتشاراتي ناميده مي‏شود ساختمانهاي جديدي با گنجايش بيشتر احداث نموده اند. با اين توصيف، كشور ايران هم داراي يك «كتابخانه ملي» است كه طبق اهداف و وظايفي كه براي آن منظور شده است. فعاليت مي‏كند. بر اين اساس سعي مي‏گردد وضع موجود اين كتابخانه مورد بررسي و تبيين قرار گيرد.

سازمان و تشكيلات كتابخانه ملي

ـ پيشينه و جايگاه حقوقي و قانوني

هسته اصلي كتابخانه ملي جمهوري اسلامي ايران در سال 1340 شمسي در مدرسه دارالفنون بنا نهاده شد و در سال 1316 رسماً در ساختمان جديدي كه در واقع براي كتابخانه موزه ايران باستان ساخته شده بود تأسيس شد.

البته پيش از آنكه كتابخانه ملي ايران تأسيس گردد كتابخانه هاي ديگري به صورت غير رسمي وظيفه كتابخانه ملي را انجام مي دادند. نخستين آنها كتابخانه دارالفنون بود كه همزمان با افتتاح مدرسه دارالفنون در سال 1231 شمسي به فرمان ميرزا تقي خان اميركبير صدر اعظم ناصرالدين شاه ايجاد شده است و در سال 1277 شمسي كتابخانه ملي جنب كتابخانه دارالفنون گشايش يافت. 9 سال بعد يعني در سال 1286 شمسي اين دو كتابخانه در هم ادغام شدند و با نام كتابخانه عمومي معارف آغاز به كار كرد.

طبق اساسنامه اين كتابخانه كه در سال 1369 به تصويب رسيده است كتابخانه ملي مؤسسه اي آموزشي (علمي)، تحقيقاتي و خدماتي محسوب مي‏شود كه زير نظر مستقيم رياست جمهوري انجام وظيفه مي‏نمايد. و محل آن تهران است.

اهداف، وظايف و اختيارات

ـ اهداف

1ـ گردآوري، حفاظت ، سازمان دهي و اشاعه اطلاعات مربوط به آثار مكتوب (چاپي و خطي) و غير مكتوب در ايران و يا متعلق به ايرانيان خارج از كشور.

2ـ گردآوري، حفاظت و سازماندهي و اشاعه اطلاعات مربوط به آثار مكتوب (چاپي و خطي) و غير مكتوب در زمينه ايرانشناسي و اسلام شناسي، خصوصاً انقلاب اسلامي به رهبري حضرت امام خميني (ره)

3ـ گردآوري، حفاظت، سازماندهي و اشاعه اطلاعات مربوط به آثار مكتوب و غير مكتوب معتبر علمي، فرهنگي، فني از كشورهاي ديگر.

4ـ پژوهش و برنامه ريزي علمي و كتابداري و اطلاع رساني و شركت در تحقيقات و فعاليت هاي بين المللي ذيربط.

5ـ اتخاذ تدابير و اخذ تصميمات لازم براي صحت، سهولت و سرعت امر تحقيق و مطالعه در همه زمينه ها به منظور اعتلاي فرهنگ ملي و انجام تحقيقات مربوطه.

6ـ انجام مشاوره، نظارت، هدايت و ارائه خدمات فني و برنامه ريزي و سازمان دهي كتابخانه هاي كشور

7ـ ارائه روش هاي مطلوب به منظور هماهنگ كردن خدمات و فعاليت هاي كتابخانه هاي ملي، عمومي و تخصصي جهت تسهيل مبادله اطلاعات.

ـ در جلسه علني مورخ 19/7/1370 يك ماده و يك تبصره به اين قانون اضافه شد. طبق اين ماده، كليه اموال منقول و ساختمان اصلي كتابخانه ملي (واقع در خيابان امام خميني) و دارايي ها و تعهدات كتابخانه ملي كه در زمان تصويب اساسنامه تحت اختيار و استفاده كامل آن كتابخانه بوده است، از وزارت فرهنگ و آموزش عالي منتزع و به كتابخانه مذكور منتقل شود.

در تبصره اين ماده بيان شده كه ساختمان هايي كه در حال حاضر در اختيار كتابخانه ملي ايران هستند با حفظ مالكيت وزارت فرهنگ و آموزش عالي تا زمان اتمام ساختمان جديد كتابخانه به طور كامل و با تمام امكانات موجود در اختيار كتابخانه خواهد بود.

وظايف

وظايف اصلي:

ـ جمع آوري انتشارات و آثار ملي

ـ جمع آوري انتشارات خارجي درباره آثار ملي

ـ انتشار كتابشناسي ملي، ايجاد مركز ملي اطلاعات كتابشناختي، انتشار فهرست ها

ـ تأسيس نمايشگاه ها

وظايف قابل انتظار:

ـ امانت بين كتابخانه اي

ـ جمع آوري نسخه هاي خطي

ـ تحقيق درزمينه فنون كتابخانه اي

وظايف فرعي:

ـ خدمات مبادله بين المللي، ارسال كپيها

ـ كمك فني به ساير كتابخانه ها

تقسيم بندي ديگري كه بصورت جزئي تر براي وظايف اين كتابخانه بيان شده است به شرح زير مي‏باشد:

وظايف درجه اول:

ـ كتابخانه و اسپاري قانوني

ـ مجموعه مركزي انتشارات كشور

ـ جمع آوري متون خارجي مربوط به كشور، تأليف نويسندگان داخلي ساكن خارج كشور و در زمينه موضوعي خاص مورد نياز

ـ تهيه كتابشناسي ملي

ـ مركز ملي كتابشناختي

توسعه و نگهداري پايگاه هاي اطلاعاتي كتابشناختي مربوط به كشور

وظايف درجه دوم

ـ جمع آوري، حفاظت و سازماندهي نسخ خطي كشور

ـ قرار دادن فهرست كتابخانه ملي در دسترس ساير كتابخانه ها و مؤسسات اطلاعاتي

ـ شركت در برنامه ريزي خدمات كتابخانه اي كشور

ـ مركز ملي و بين المللي مبادله انتشارات

ـ تهيه فهرستگان مشترك ملي

ـ رهبري كتابخانه هاي كشور

ـ تأمين خدمات براي دولت

ـ تدارك آموزش تخصصي

ـ تهيه خدمات نمايه سازي براي مقالات، نشريات ادواري و روزنامه ها

وظايف درجه سوم:

ـ تنظيم استاندارهاي ملي جهت آماده سازي اطلاعات

ـ فراهم آوردن نقطه اي كانوني جهت پيوستن به بانكهاي اطلاعاتي داخلي و دسترسي آنها

ـ كمك به آماده سازي اطلاعات (روش شناسي و استاندارد)

ـ اجراي برنامه اي جهت فهرست نويسي پيش از انتشار كتابهايي بر منابع اطلاعاتي

وظايف ذكر شده داز نظر سازمان استاندارد جهاني به شرح زير مي‏باشد:

ـ مسؤوليت تهيه و حفاظت نسخه هاي كليه نشريات عمده منتشر شده در كشور، گردآوري شده توسط واسپاري يا راههاي ديگر

ـ مراقبت و به روز نگهداشتن مجموعه اي عظيم از متون خارجي حاوي كتابهايي كه در مورد كشور هستند.

ـ تهيه كتابشناختي ملي

ـ انتشار كتابشناسي ملي گذشته نگر

ـ مركز ملي اطلاعات كتابشناختي

ـ گردآوري فهرستگان مشترك

ـ تأمين امانت بين كتابخانه اي توسعه مجموعه امانت و فتوكپي مركزي متون ملي و خارجي

ـ توسعه و نگهداري پايگاههاي اطلاعاتي كتابشناختي مربوط به كشور

ـ انجام وظيفه در نقش سپردگان ملي جهت دريافت، ذخيره و حفاظت تأمين مواد از طرق امانت يا فتوكپي مواد خارج شده از ساير كتابخانه ها

ـ انجام وظيفه در نقش مركز ملي و بين المللي مبادله انتشارات

هيأت امناء كتابخانه مركب‏اند از:

1ـ رئيس جمهور اسلامي ايران

2ـ وزير فرهنگ و آموزش عالي

3ـ وزير آموزش و پرورش

4ـ وزير فرهنگ و ارشاد اسلامي

5ـ دو صاحب نظر در امر كتاب و كتابداري

6ـ يك نفر به پيشنهاد وزير فرهنگ و آموزش عالي

7ـ يك نفر به پيشنهاد وزير ارشاد اسلامي و تأييد هيأت امناء

لازم به ذكر است از سال 77 به منظور تحقق هر چه بيشتر اهداف و وظايف مندرج در اساسنامه كتابخانه ملي جمهوري اسلامي ايران، شورايي علمي به نام «شوراي مشاوران عالي كتابخانه ملي» با عضويت 20 تن از انديشمندان، صاحبنظران و متخصصان برجسته كشور تشكيل مي‏گردد تا نسبت به خط مشي ها و برنامه ريزي علمي و فرهنگي كتابخانه پيشنهاد و ارائه نظر نمايد جلسات اين شورا بر طبق آيين نامه آن سه ماه يكبار و جلسات فوق العاده يا به دعوت رييس شوراي عالي (رياست كتابخانه ملي) يا به پيشنهاد كتبي كل اعضا تشكيل مي‏شود.

ادغام سازمان مدارك فرهنگي انقلاب اسلامي در كتابخانه ملي جمهوري اسلامي ايران:

در راستاي سياستهاي دولت و اهداف و تكاليف مندرج در قانون برنامه دوم توسعه اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي جمهوري اسلامي ايران مبني بر تجديد تشكيلات دولت، كاهش هزينه‏هاي اداري و حذف فعاليتهاي موازي. به منظور افزايش كارآيي و استفاده بهينه از بودجه امكانات منابع موجود در زمينه جمع آوري، نگهداري و اشاعه اطلاعات و مدارك فرهنگي كشور طي جلسه مورخ 19/8/78 شوراي عالي اداري تصويب شد كه سازمان مدارك فرهنگي انقلاب اسلامي با كليه مأموريتها، وظايف، مدارك، اسناد، امكانات، نيروي انساني، منابع و اعتبارات از وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي منتزع و در كتابخانه ملي جمهوري اسلامي ايران ادغام مي‏گردد. و كتابخانه ملي جمهوري اسلامي ايران موظف گرديد با جهت گيري واگذاري فعاليتهاي پشتيباني و اجرايي به بخش غير دولتي لازم در اساسنامه و شرح وظايف مربوط و تشكيلات خود بعمل آورده و جهت تأييد به سازمان امور اداري و استخدامي كشور ارائه مي‏دهد.

كتابخانه ملي جمهوري اسلامي ايران در برنامه سوم:

با توجه به نقش كتابخانه ملي در حفظ ميراث ملي، ايجاد هماهنگي بين كتابخانه هاي كشور و خدمات رساني به پژوهشگران و محققان در برنامه سوم توسعه فرهنگي، اجتماعي و اقتصادي كشور هدفهاي كمي با عنايت به اهميت فهرست نويسي خصوصاً فهرست نويسي پيش از انتشار در ايفاي نقشهاي مذكور در نظر گرفته شده است.

تحت پوشش قرار دادن كليه كتابهاي منتشره جهت فهرست نويسي پيش از انتشار و فهرست نويسي كتبي كه هنوز فهرست نويسي نشده اند و لذا دستيابي به آنها توسط محققان و پژوهشگران به راحتي ميسر نمي باشد مد نظر قرار گرفته است.

در ماده 167 قانون برنامه سوم در جهت اطلاع رساني مطلوب به جامعه استفاده از مشاركت فكري و عملي افراد جامعه و افزايش امكان دسترسي جامعه به آموزشهاي عمومي، فني و حرفه اي و ترويجي و آموزش هاي عالي زمينه همكاري با صدا و سيماي جمهوري اسلامي ايران فراهم شده است. كتابخانه ملي نيز با ارائه برنامه هاي پيشنهادي و همكاري با صدا و سيما مي‏تواند از طريق اين رسانا امكان بهره گيري از طريق اين موقعيت جهت جذب نسخ خطي، آثار نفيس و نادر، معرفي كتابخانه و فعاليتهاي آن به اقشار مختلف خصوصاً محققان و پژوهشگران، ناشران و … ، آموزش به كتابداران و … وجود دارد.

منابع موجود در كتابخانه ملي جمهوري اسلامي ايران: