سياست فرهنگي آذربايجان

دستورالعمل هاي كلي سياست فرهنگي

در طول قرن گذشته كشور آذربايجان تعداد زيادي از وقايع غيرعادي را تجربه نموده است. از جملة اين وقايع مي توان به اعمال تغييرات در نوع حكومت سياسي كشور، جنبش آزاديبخش ملّي، جنگ جهاني دوم و جنگ هاي منطقه اي اشاره نمود.

در تاريخ 28 مي 1918، شوراي ملي آذربايجان بيانية استقلال كشور را به تصويب رسانده و آنرا با عنوان جمهوري دموكراتيك آذربايجان (ADR) اعلام نمود. 2 سال بعد كشور آذربايجان تحت سلطة رژيم كمونيستي اتحاد جماهير شوروي قرار گرفت. كه اين سلطه مدت 70 سال به طول انجاميد. در سال 1991 و با سقوط اتحاد جماهير شوروي و با جريان افتادن جنبش آزاديبخش ملي لوايح، قانون اساسي كشور در خصوص استقلال جمهوري آذربايجان به تصويب رسيده و كشور آذربايجان در حوزة بين المللي به عنوان كشوري مستقل شناخته شد.

تمامي اين حقايق نه تنها بخشي از تاريخچة سياسي كشور ميباشند بلكه پارامترهاي مهمي در جهت درك توسعة سياست فرهنگي كشور محسوب ميگردند. در نيمة اول دهة 1900، سياستهاي رسمي كه از سوي دستگاههاي آرمانگراي كشور، اتخاذ گرديد به صورت مستقيم يا غيرمستقيم سعي در شورايي نمودن تدريجي هويّت ملي كشور و تحت نفوذ درآوردن آگاهي ملي داشت.

به طوري كه خط الفبايي مورد استفاده در كشور آذربايجان، دو بار در طول اين مدت تغيير يافت. يعني يكبار در سال 1927 از زبان عربي به لاتين و در سال 1939 از زبان لاتين به زبان سيريل تغيير يافت. اين بيثباتي موجود در خط الفبايي كشور، مطالعه ميراث فرهنگي كشور را براي نسلهاي جوانتر نسبتاً مشكل نمود.

اما از سوي ديگر تحصيلات دانشگاهي و مشاركتهاي فرهنگي و هنري در كشور افزايش يافت.

شعار مشهور (هنر براي تودة مردم) فقط يك نوع بدعت نبود، بلكه خطمشي اساسي در جهت پرداختن به فعاليتهاي هنري محسوب ميگشت. چرا كه بودجه كشور آذربايجان در آن موقع توسط دولت تأمين و اداره ميگشت. زيرا كشور آذربايجان در آن زمان بخشي از اتحاد جماهير شوروي بوده، بنابراين به بالا بردن سطح كارآيي هنر از لحاظ ايدولوژيكي اهميت فراواني قائل بود.

اولين نشانهاي اصالت استقلال فردي و ردّ اصول واقعگراييهاي سوسياليستي در اواخر دهة 1950 در طول دورة زمامداري خوروشجوف هويدا گشت. از آن زمان به بعد هنرهاي مختلف كشور به تدريج از تحت سيطره و كنترل دولت رهايي يافتند.

در برخي از بخشهاي فرهنگي - هنري، اين فرآيند با سرعت و شدت بيشتري نسبت به ساير بخشها جريان داشت. اما به طور كلي آزادي عمل هنرهاي گوناگون به يك موجي از آگاهيهاي ملي در دهة 1980 منجر گرديد. دولتي جديد با يك ايدئولوژي جديد و مشتاق براي داشتن فرهنگي نو تشكيل يافت.

در سال 1988 كشور آذربايجان به طور گستردهاي درگير نبردهاي مسلّحانه با كشور ارمنستان گرديد. در نتيجه وقوع اين جنگ 20% از قلمرو كشور اشغال شده و تعداد آوارگان مناطق اشغالي به 1 ميليون نفر بالغ گرديد.

تعداد قابل ملاحظه اي از مؤسسات فرهنگي كشور و بتاهاي يادبود فرهنگي و تاريخي كشور كه در نواحي تصرف شده قرار داشتند تخريب گرديد. علاوه بر اين تعداد زيادي از آوارگان جنگي نه تنها به كمكهاي مالي بلكه به حمايتهاي اجتماعي و فرهنگي جهت سازش با زندگي جديد نياز داشتند.

تمامي اين مشكلات هزينه هاي پيشبيني نشده اي را براي دولت به بار آورد. جمهوري آذربايجان در سال 1993 از جايگاه با ثباتي برخوردار گرديد. در خلال دهة 1990 رسانه هاي گروهي اين كشور دورة رونق سريع فرهنگي و هنري را تجربه نمودند.

در همين اثناء روزنامه ها و مجلات متعددي منتشر گرديد و شركتهاي خصوصي راديو - تلويزيون تأسيس يافته و از سانسور دولتي خارج گرديد. اما هنوز برنامه هاي هنري از تلويزيون و راديو پخش نميگرديد. لازم به ذكر است كه با تمامي تمهيدات به عمل آمده، كشور آذربايجان به واسطة جنگ اخير، بحران اقتصادي سختي را ميگذراند.

موسسات فرهنگي كشور شوروي كه در آذربايجان فعاليت داشتند و از جانب دولت تأمين بودجه ميگرديدند ديگر داراي اهميت نبوده و مؤسسات فرهنگي جديدالتأسيسي نيز وظايف و خط مشي خود را مشخص نكرده بودند.

در اين زمان سياست فرهنگي كشور آذربايجان از تشكيل جامعة دموكراتيك آزاد در جهت برقراري روابط با جهان خارج حمايت مي نمود.

اساس سياست فرهنگي كشور در واقع بر مبناي نياز به انجام مذاكرات و گفتگو با شرق و غرب استوار گشت.

ساختارهاي سازماني و اداري

در جدول ذيل كلية سازمانها و ساختارهاي تشكيلاتي كه در تصميم گيري و مديريت بخشهاي فرهنگي كشور و اجراي سياست فرهنگي نقش مهمي را ايفا مي نمايند قيد گرديده است:

توصيف كلي نظام فرهنگي كشور

برنامه ريزي و اجراي تصميمات سياست فرهنگي در كشور آذربايجان از طريق سيستم چند لايهاي انعطاف پذير صورت گرفته و اجراي چنين سياستهايي با همكاري سازمانها و مؤسسات ذيل محقق ميگردد.

1- كميتة پارلمان در امور فرهنگي و اداره قانونگذاري اجتماعي پارلمان آذربايجان (مجلس ملي كه به تصويب قوانين فرهنگي مبادرت مي نمايد).

2- اداره سياستهاي بشردوستانة دفتر رياست جمهوري كه در جهت توسعه و گسترش راه كارهاي مناسب در جهت ارتقاء فرهنگي كشور تلاش مي نمايد.

3- وزارت علوم - فرهنگ و آموزش ملي كه به تعيين بودجة دولتي جمهوري آذربايجان پرداخته و مسؤول اجراي برنامه هاي آموزشي و اجتماعي دولتي ميباشد.

4- وزارت فرهنگ كه در واقع مركزي است كه كلية عملكردهاي فوق را با يكديگر ارتباط داده و به نظارت، مديريت و تحقق سياستهاي فرهنگي ملي ميپردازد. 3 معاونت اين وزارتخانه با مسؤوليتهاي ويژه در واقع بخش اجرايي وزارت فرهنگ كشور آذربايجان را تشكيل ميدهند.

جمهوري خودمختار نخجوان كه داراي پارلمان، هيأت وزيران، وزارت فرهنگ و قانون اساسي مختص خود ميباشد، ملزم به اجراي اصول كلي وضع شده از سوي جمهوري آذربايجان ميباشد. اين بدان معني است كه علي رغم خودمختار بودن جمهوري نخجوان، سياست فرهنگي آن درست مشابه با جمهوري آذربايجان ميباشد.

4 اداره فرهنگي جمهوري نخجوان در شهرهاي باكو، گنجه، خان كندي، sumgait و پايتخت كشور آذربايجان در ناحيه خودمختار قرهباغ (oblast) واقع گرديده است.

تعداد 7 شهر و 61 ناحيه از جمهوري آذربايجان از ادارات فرهنگي برخوردار ميباشند.

روابط بين دولتي و بين وزارتي

وزارت فرهنگ آذربايجان با وزارتخانه ها و ساير كميته هاي فرهنگي كشور ارتباط نزديك برقرار نموده است. از جملة اين وزارتخانه ها و سازمانها مي توان به:

وزارت دارائي، وزارت امور خارجه، مؤسسه حق چاپ و تكثير آذربايجان، وزارت اطلاعات و مطبوعات، وزارت آموزش ملي، وزارت امنيت ملي و اجتماعي، وزارت اقتصاد، وزارت دادگستري، كميتة دولتي سازمان راديو و تلويزيون و اتحادية توليد فيلم و ويدئو تحت عنوان Azerkinovideo اشاره نمود.

لازم به ذكر است كه تعداد زيادي از سياستهاي فرهنگي كشور از طريق اتخاذ تصميمات مشترك دو يا چند سازمان طراحي ميگردد. از جملة اين سياستها مي توان به حق چاپ و تكثير، انعقاد قراردادهاي فرهنگي خارجي، پيشبيني بودجه و تأمين بودجة فرهنگي در زمينة آموزش عالي و آموزشهاي تخصصي اشاره نمود.

همكاريهاي پايداري ميان اداره سياستهاي بشردوستانة دفتر رياست جمهوري و وزارت علوم - فرهنگ و آموزش ملي برقرار ميباشد.

اهداف كلي و اصول سياست فرهنگي

عناصر اصلي سياست فرهنگي

تغييرات اجتماعي اعمال شده در طول سالهاي اخير منجر به ايجاد مدل جديدي از سياست فرهنگي گرديده است. اما هنوز خيلي زود است كه اين مدل به واقعيت بپيوند و جنبة عملي به خود گيرد.

قوانين جديد اين نوع سياست فرهنگي تحت عنوان قانون براي فرهنگ كه در سال 1998 از سوي جمهوري آذربايجان مورد پذيرش قرار گرفت به طور وضوح، به ذكر اصول، اهداف و مسؤوليتهاي اصلي سياست فرهنگي ملي پرداخته است. از جملة اين اصول، اهداف و مسؤوليتها مي توان به موارد ذيل اشاره نمود:

1- كلية افراد صرفنظر از وضعيت مادي و اجتماعي، مليت، نژاد و مذهب و جنسيت از حق خلق، استفاده و انتشار آثار فرهنگي برخوردار ميباشند.

2- اعطاي آزادي عمل به افكار و عقايد و بيانهاي خلاّق

3- رشد و توسعة فرهنگ ملّي و معرفي آن به عنوان بخش ثابتي از فرهنگ جهان

لازم به ذكر است كه اهداف ذيل در سياست فرهنگي نوين كشور از سوي دولت پيگيري ميگردد:

1- اتخاذ سياستهاي ضد انحصارطلبي در حوزة فرهنگ

2- جذب و شناسايي منابع متعدد مالي جهت تأمين بودجة فرهنگي كشور

3- حفظ، نگهداري و توسعة ميراث فرهنگي كشور

4- اتخاذ سيستمهاي فرهنگي دولتي با متدهاي مديريتي پيشرفته و علمي

5- حفاظت و بازسازي بناهاي يادبود فرهنگي و تاريخي

6- اجراي طرحهاي ملي در زمينة رشد و توسعه فرهنگي نظير مشاركت در برنامه هاي بين المللي فرهنگي

7- تخصيص بودجه هاي ملي به بخش فرهنگ جهت رشد و توسعة فرهنگي

8- اعطاي حقوق قانوني به فعاليتهاي فرهنگي و سياست فرهنگي كشور نظير: آزادي بيان

9- آموزش و تربيت پرسنل حرفه اي در تمامي حوزه هاي هنري

توصيف ملي هنر

هيچگونه توصيف جامع يا مطلقي از فرهنگ در عصر حاضر وجود ندارد. با اين حال ممكن است گفته شود كه اين مقوله هنوز در مراحل تكامل خود بسر ميبرد. در كنار مفاهيم سنتي فرهنگ كه بخشهايي چون معماري، ادبيات، آموزش، زبان، آداب و سنن و مذهب را در بر ميگيرد، اين واژه همچنين شامل صنايع و توليدات فرهنگي و همچنين مشكلات سياسي، اجتماعي و اقتصادي ميگردد.

امروزه وزارت فرهنگ كشور آذربايجان قادر به انجام كلية فعاليتهاي بخش به فرهنگ نميباشد. به همين علت صنايع مختلفي نظير جهانگردي، نشر كتاب، فيلمبرداري و راديو و تلويزيون خارج از حوزة فعاليتهاي وزارت فرهنگ كشور قرار ميگيرند. با اينحال در اين شكي نيست كه صنايع مذكور همگي بخش لاينفكي از فرهنگ ملي كشور محسوب ميگردند.

اهداف سياست فرهنگي و اصول شوراي اروپا

سياست فرهنگي ملّي كشور آذربايجان بر اصول ايجاد فرصتهاي يكسان جهت استفاده از ارزشهاي فرهنگي و حفاظت و نگهداري از ميراث فرهنگي كشور استوار ميباشد.

اين اصول به طور دقيق در مباحث قبلي تحت عنوان اهداف كلي و اصول سياست فرهنگي ذكر گرديده است. اصول سياست فرهنگي ملّي كشور آذربايجان به انعكاس اصول شوراي اروپا كه بر اصول فعاليتهاي بشردوستانه، توجه به عامة مردم به عنوان عاليترين ارزش و حمايت از آزادي آنها استوار گرديده، ميپردازد. با وجود اينكه قوانين و بيانيه هايي كه در باب اصول سياست فرهنگي ملّي كشور آذربايجان صادر ميگردد همواره زبان مشترك با شوراي اروپا برخوردار نميباشد امّا از لحاظ محتوايي اين اصول، اولويتهاي شوراي اروپا نظير حمايت از تنوعات فرهنگي، آزادي بيان، تشويق و ترغيب خلاقيت فرهنگي حضور فرهنگ و در زندگي اجتماعي را در خود لحاظ نموده است.

توسعه فرهنگي

اولويتهاي سياست فرهنگي

طي سالهاي اخير توجه خاصي به تصويب قوانين ويژه در بخش فرهنگ معطوف گرديده است. تصويب 18 قانون ويژة حوزه هاي مختلف فرهنگ كشور توسط پارلمان آذربايجان خود دليل بر اين مدعاست.

از آنجائي كه بيش از 20% از قلمرو كشور آذربايجان در جنگ با كشور ارمنستان تصرف شده بود مسألة حفاظت از ميراث فرهنگي كشور، حفظ و نگهداري و بازسازي بناها و اماكن فرهنگي سرزمينهاي آزاد شده اهميت ويژه اي را متوجه خود نمود.

تأسيس شبكه گستردهاي از مدارس موسيقي و استوديوهاي هنري، مدارس رقص و اجراي سيستمهاي چند گانه آموزش تخصصي از جمله اصليترين موارد سياست فرهنگي كشور طي سالهاي اخير محسوب ميگردند و اين در حالي است كه آموزش موسيقي و هنر در كشور آذربايجان مي بايستي با بيش از 1 ميليون آوارة آذربايجاني و ارمني كه سهم عمده اي از آنها دانش آموزان تشكيل ميدهند، به مورد اجرا گذاشته شود.

رئيس جمهور كشور آذربايجان چندين حكم جهت افزايش حقوق اعضاي اركستر سنفوني دولتي كشور، رقصندگان باله و فرهنگستان اُپرا در جهت جلوگيري از فرار مغزها و تشكيل مجمعي از متخصصين حرفه اي سطح بالاي كشور صادر نموده است.

كشور آذربايجان به انعقاد قراردادهاي بين المللي متعددي مبادرت نموده و برنامه هاي متعدد تبادلات فرهنگي جهت حضور هر چه بيشتر در صحنه هاي جهاني را ترتيب داده است. وزارت فرهنگ كشور آذربايجان در جهت فراهم آوردن آزادي عقايد و خلاقيت، اقدام به حمايت از سري فعاليتهاي فرهنگي نظير برپايي نمايشگاهها، كنسرتهاي موسيقي، برگزاري نمايشهاي مختلف تئاتر و مسابقات فرهنگي نموده است.

در ضمن مردمي‌سازي رسانه هاي گروهي كشور از جمله ديگر فعاليتهاي مهم اين وزارتخانه طي سالهاي اخير ميباشد.

مؤسسات زير بنايي فرهنگي كشور نظير تئاترها، سالنهاي كنسرت موسيقي، موزه ها، كتابخانه ها، خانه هاي فرهنگ و باشگاهها تحت شرايط مقطعي حفاظت و نگهداري ميگردند.

در اين راستا حمايت از كارگران فرهنگي متعلق به نسلهاي قديميتر مي بايستي مورد حمايت دولت قرار گيرد، چرا كه ارتقاء در سطح آموزش فرهنگي نسلهاي جوانتر كه بخش مهم ديگري از سياست فرهنگي كشور آذربايجان ميباشد، تنها توسط نسلهاي قديمي ميسر ميباشد.

تمركززدايي در برابر تمركزگرايي

حوزة سياست فرهنگي كشور آذربايجان تحت يك سيستم تمركز يافته قرار دارد. بودجة اختصاصي دولت به بخش فرهنگ كلان تعلق نيافته اما امكان داير نمودن و حفاظت از شبكة كتابخانه ها، موزه ها، آرشيوها، آموزشهاي چند سطحي در تمامي حوزه هاي هنر و فرهنگ و برگزاري جشنها، جشنواره ها و فعاليتهاي مختلف فرهنگي در سطح ايالتي را فراهم ميآورد.

با اين وجود كلية مؤسسات هنري كه از تقاضا برخوردار بوده و از جانب مخاطبين شخصي يا دولت تأمين اعتبار ميگردند، قادر به فعاليت به صورت ارگانهاي خود گردان مالي مستقل ميباشند.

حكم شماره 637 رياست جمهوري مصوب 4 اكتبر سال 1987، در خصوص توجه به فعاليتهاي فرهنگي نيازمند مجوز خاص و توليدات نمايشي و سرگرم كنندة با مقياس وسيع اجرا ميگردد.

بر طبق اين حكم، اجازة رسمي يا پروانه به آندسته از افراد يا گروه هاي مختلف كه فعاليتهاي فرهنگي مستقل از دولت را سازماندهي مي نمايند اعطاء ميگردد.

روابط بين المللي فرهنگي

در حوزة روابط بين المللي كشور آذربايجان به طور وضوح روندي از تمركز زدايي به چشم مي خورد و اين در حالي است كه در طول دوران حكومت اتحاد شوروي بر كشور آذربايجان كلية روابط بين المللي كشور تحت نظارت حكومت خود كامة تمركز يافته در مسكو قرار داشت. امروزه جمهوري آذربايجان به طور كاملاً مستقل به تبيين اولويتهاي خود در خصوص تبادلات بين المللي فرهنگي مبادرت نموده است.

علاوه بر اين كشور آذربايجان به انعقاد قراردادهاي متعددي در زمينه هاي مختلف فرهنگي و برقراري ارتباطات با اساس غير رسميتري از طريق بهره گيري از بودجه هاي مختلف سازمانها و ارگانهاي غيردولتي مبادرت نموده است.

در اين رابطه همكاري با كميتة فرهنگي شوراي اروپا و سازمان علمي، فرهنگي و تربيتي ملل متحد (UNESCO) تا حد زيادي ثمربخش بوده است.

از جملة سازمانهايي كه از اشكال جديد ارتباطات و همكاريهاي بين المللي فرهنگي حمايت مي نمايند، مي بايستي به طور ويژه اي به سازمان TURKSOY اشاره نمود. اين سازمان مذكور توسط وزراي فرهنگ كشورهاي ترك زبان و با قوة ابتكار وزارت فرهنگ كشور آذربايجان كه رئيس كل سازمان مذكور نيز ميباشد تأسيس گرديده است.

همچنين برقراري روابط فرهنگي با اجتماعات آذربايجاني (گروه هاي آذربايجاني) مستقر در خارج از كشور افزايش يافته و مراكز جديد فرهنگي آذربايجان در كشورهاي مستقل مشترك المنافع تأسيس ميگردد.

نمونة اخير از روابط بين المللي كشور آذربايجان با ساير كشورها، پروژة دو سويه جهت بازسازي كليساي دورة آلبانيايي در روستاي Kish نزديك شهر sheki ميباشد.

پروژة مذكور به طور مشترك توسط دانشمندان آذربايجاني و نوروژي به اجرا در آمد.

توسعة ميراث فرهنگي

حفظ و توسعة ميراث فرهنگي كشور از جمله اولويتهاي سياست دولت آذربايجان محسوب ميگردد. طبق قانون مصوّب 6 فورية 1998 تحت عنوان «قانون در حوزة فرهنگ» ميراث فرهنگي كشور آذربايجان نه تنها شامل مواردي چون بناهاي يادبود فرهنگي و تاريخي، موزه ها، كتابخانه ها، آرشيوها، هنرهاي تزئيني و كاربردي ميگردد بلكه فرهنگ مليّ در كليّة مظاهر آن نظير زبان، فولكلور، آداب و سنن و مناظر طبيعي را نيز دربر ميگيرد.

در سال 1998 قانون ويژه اي در خصوص حفظ و نگهداري بناهاي يادبود تاريخي و فرهنگي كشور آذربايجان اتخاذ گرديد. اين قانون بازگو مي نمايد كه حفاظت، مطالعه، بازسازي و مرّمت و نگهداري از بناهاي يادبود فرهنگي مي بايستي از محل منابع دولتي و بودجه هاي محلي و همچنين كمكهاي مالي سرمايهگذاران شخصي يا اشخاص حقوقي تأمين گردد.

ميراث فرهنگي كشور آذربايجان تحت نظارت و حاكميت كميتة دولتي تحت عنوان كميتة حفاظت و مرّمت بناهاي يادبود تاريخي فرهنگي قرار دارد. كميتة مذكور كه خود تحت نظارت وزارت فرهنگ آذربايجان قرار دارد، اخيراً تجديد سازمان يافته است. يكي از ضروريترين نيازها در حوزة ميراث فرهنگي كشور آذربايجان معرفي و استفاده از فنآوريهاي جديد در موزه ها، كتابخانه ها و همچنين انجام فعاليتهايي در جهت بازسازي اين مراكز فرهنگي ميباشد.

لازم به ذكر است كه پيشرفت بدست آمده در اين زمينه بسيار ناچيز بوده است. چرا كه انجام اين مهم به اختصاص سرماية كلان در جهت تهيه تجهيزات و استخدام كارشناسان خبره نياز دارد.

راهكارهاي استخدام نيروي انساني در بخش فرهنگ كشور

تاكنون هيچگونه برنامة ويژه اي جهت استخدام نيروي انساني در بخش فرهنگ كشور آذربايجان اتخاذ نگرديده و اين خود افزايش بيكاري در بخش فرهنگ كشور نسبت به ساير بخشها گرديده است. علاوه بر وجود بيكاري و عدم استخدام در بخش فرهنگي كشور، درآمدهاي ناچيز و فقدان قانون اجتماعي ويژة كادر فرهنگي كشور و همچنين كاهش تقاضاي توليدات فرهنگي از جمله عوامل منفي موجود در بخش فرهنگي كشور آذربايجان محسوب ميگردد.

سياستهاي زباني

طبق قوانين سال 1995 كشور آذربايجان، زبان رسمي اين جمهوري زبان آذريايجاني ميباشد. اصل 21 قانون اساسي از استفادة آزادانه زبانهاي قومي متنوع كه توسط بخشي از جمعيت كشور تكلّم ميگردد حمايت مي نمايد.

زبان روسي دوّمين زبان مهم كشور است كه به طور گستردهاي در اغلب شهرهاي بزرگ تكلم ميگردد.

زبان آموزشي 4001 دبيرستان از 4428 دبيرستان موجود در آذربايجان به زبان آذربايجاني، در 38 مدرسه به زبان روسي، در 377 مدرسه هر دو زبان روسي و آذربايجاني، در 6 مدرسه زبان گرجستاني، در 5 مدرسه آذربايجاني و گرجي و تنها در يك مدرسه هر سه زبان آذربايجاني، گرجي و روسي ميباشد.

از آنجائي كه كشور آذربايجان به برقراري روابط اقتصادي و همكاريهاي بين المللي با ساير كشورها تأكيد دارد از اين رو زبان انگليسي در اين كشور از اهميت ويژه اي برخوردار ميباشد.

در حال حاضر اطلاع از 3 زبان آذربايجاني، انگليسي و روسي يكي از مهمترين ضروريات و نيازمندهاي فرهنگي كشور محسوب ميگردد. لازم به ذكر است كه از زبان رسمي در رسانه هاي گروهي اين كشور استفاده نميگردد.

رابطة بين رسانه ها و فرهنگ

مشخص نمودن يك مرز واقعي بين فرهنگ و رسانه هاي گروهي بعلت در هم آميختگي اين دو پديده امري نسبتاً مشكل است. با اين وجود اگر به اطلاع رساني و عمومي سازي فرهنگ از طريق رسانه هاي صوتي تصويري و مطبوعاتي اعتقاد داشته باشيم، بايد به تأئيد موارد ذيل بپردازيم:

1- رسانها بعنوان ابزار قدرتمند سياست فرهنگي دولت آذربايجان مطرح ميباشند.

2- رسانه ها تأثير زيادي در ظهور حس زيباشناسي در حجم وسيعي از جمعيت كشور دارند.

3- رسانه هاي گروهي اسناد مستندي از زندگي فرهنگي آذربايجان را به نمايش ميگذارند.

4- رسانه ها بعنوان منبع مطالعات علمي نسلهاي آيندة كشور محسوب ميگردند.

5- رسانه ها از طريق تلويزيون به نمايش تئاتر، كنسرتها، اجراهاي مختلف فولكلور ملي و نمايش هنرهاي زيبا پرداخته و بدين طريق به وظيفة خطير خود جامة عمل ميپوشانند.

پيش از خصوصي سازي رسانه هاي گروهي آذربايجان، روزنامه ها و مجله هاي موجود در كشور به انتشار نقدهاي ادبي حرفه اي و مقالاتي از منتقدين هنري مشهور و كارشناسان فرهنگي ميپرداختند.

اگر چه اين مقالات ممكن است كه براي اكثر خوانندگان مفيد واقع نگردد امّا در واقع اسناد مهمي براي آندسته از افرادي است كه به حوزه هاي فرهنگي علاقه خاصي دارند. به مرور زمان چنين مقالاتي جاي خود را به گزارشات غيررسمي و مورد علاقة اكثريت خوانندگان و گزارشات تجاري در خصوص رويدادهاي فرهنگ پاپ داده اند.

سياستهاي فرهنگي و تساوي ميان زن و مرد

فرهنگ و همچنين آموزش سنتي فرهنگ در كشور آذربايجان بيشتر مربوط به حوزة زنان ميگردد. چرا كه اكثريت كارمندان كتابخانه ها، موزه ها، آرشيوها، مدارس موسيقي و تئاترهاي كشور را زنان تشكيل ميدهند و بطور فعال در مديريتهاي فرهنگي كشور نقش ايفا ميكند. اخيراً جنبشي تحت عنوان جنبش زنان در سرتاسر جمهوري آذربايجان در حال شكل گيري ميباشد. از جمله فعاليتها و سياستهاي فرهنگي كشور آذربايجان در قبال زنان جامعه مي توان به تأسيس سازمانهاي متعدد تخصصي در حوزة فرهنگ زنان آذربايجاني نظير سازمان موسيقي زنان و سازمان زنان خلاق كشور اشاره نمود. لازم به ذكر است كه يكسري از مجلات فرهنگي و اجتماعي نيز براي زنان در كشور آذربايجان منتشر ميگردد.

آموزش هنرها: برنامه ها و مدلهاي آموزشي

آموزش هنرهاي گوناگون، از تاريخچة طولاني در جمهوري آذربايجان برخوردار ميباشد.

مدارس مقدّماتي موسيقي و هنر تقريباً در تمامي مناطق جمهوري آذربايجان و در تمامي 274 بخش شهر باكو تأسيس يافته اند. شهرية اينگونه مدارس هنري 385 manats برابر با 9% دلار آمريكا ميباشد. مدارس تخصصي موسيقي و مدرسه هنر تحت عنوان A.Azimazdeh در سطوح متوسطه به فعاليت ميپردازند. در سطوح دانشگاهي نيز، فرهنگستان موسيقي به تربيت و آموزش آهنگ سازان و نوازندگان آتي كشور و دانشگاه فرهنگ و هنر، كه به تربيت متخصصين تئاتر، سينما، هنرهاي زيبا، هنرهاي تزئيني و كاربردي، ادبيات و نمايشنامه نويسي، مطالعات فرهنگي و موزه شناسي ميپردازند.

علاوه بر وجود اين مراكز در كشور، همچنين مدرسه رقص تأسيس گرديده است كه به دانش آموزان گروه سنّي 18ـ6 سال آموزش حرفه اي ارائه ميدهد.

مسؤوليت اداره و نظارت بر مؤسسات آموزشي، تربيتي و فرهنگي كشور در ميان وزارت فرهنگ و وزارت آموزش ملي كه بر فرهنگستان موسيقي و دانشگاه فرهنگ و هنر آذربايجان نظارت دارد تقسيم شده است.

بخش آموزش هنرهاي كشور آذربايجان در ژوئن سال 2000 اقدام به بازسازي مجدد خود نمود.

صنايع فرهنگي:

برنامه هاي توسعه و مشاركت

صنايع فرهنگي كشور آذربايجان صنايعي نظير:

مجلات، ماهنامه ها، مطبوعات، نشر كتاب، پخش راديو و تلويزيون، توليد كاستهاي صوتي، ديسكتهاي فشرده و توليد و توزيع فيلم را شامل ميگردد.

در زمينة بازاريابي صنايع فرهنگي بخش خصوصي كشور آذربايجان رو به رشد و توسعه ميباشد. در حوزة فرهنگ عمدة فعاليت و بازاريابيها در جهت توليد كاستهاي صوتي، ديسكهاي نوري، نشر كتاب، مجلات، مطبوعات و پخش راديو و تلويزيون صورت ميگيرد. وضعيت صنعت فيلم كشور آذربايجان كاملاً امري متفاوت است. چرا كه اين صنعت به طور قابل ملاحظه اي به سرمايه گذاريهاي وسيع مالي نيازمند است.

رشد و توسعة صنايع فرهنگي كشور آذربايجان از طريق جذب سرمايه هاي خارجي امكانپذير ميباشد.

پروژة صوتي - تصويري BakuِRaks در واقع سرمايه گذاري مشترك راديو باكو و شركت خصوصي تركيهاي RAKS ، يك نمونه از سرمايه گذاريهاي خارجي و برقراري روابط در زمينة صنايع فرهنگي كشور آذربايجان محسوب ميگردد.

نمونة ديگر از مشاركتهاي بين المللي سينماي آذربايجان ميباشد. كه در واقع سرمايه گذراي مشترك اتحاديه فيلم برداران كشور آذربايجان و شركت خصوصي بريتانيايي ITIL ميباشد.

اين 2 مؤسسة در زمينة صنعت فيلم به مدرنسازي سينماهاي آذربايجان و اداره و مديريت آنها بطور مشترك ميپردازند. باتوجه به كمبود اطلاعات، ارائه آمار دقيق از بازار توليدات فرهنگي كشور آذربايجان نسبتاً مشكل ميباشد.

امّا بر طبق مشاهدات و تخمينهاي برآورده شده، تقاضاي غيرعادي هرمي شكل در زمينة صنايع فرهنگي كشور به ترتيب ذيل مشاهده ميگردد.

آثار هنرهاي زيبا

و هنرهاي كاربردي

كنسرتهاي موسيقي كلاسيك

اجراهاي مختلف تئاتر و سينما

كنسرتهاي موسيقي پاپ و ديسكوتك

توليدات صوتي و تصويري

بيشترين تقاضا در هرم موجود، براي كاستهاي صوتي و تصويري، شركت در كنسرتهاي موسيقي پاپ و ديسكوتك ميباشد. تماشاي اجراهاي مختلف نمايش تئاتر و سينماها در وسط هرم و جزء تقاضاهاي نسبتاً گستردة فرهنگي ميباشند. اما تقاضا جهت شركت در كنسرتهاي موسيقي كلاسيك و آثار هنرهاي زيبا و هنرهاي كاربردي در مقياس كوچكتري مطرح ميباشد.

اقليتهاي فرهنگي

حقوق يكسان كلية شهروندان آذربايجاني بدون ملاحظه به مليت يا مذهبشان از طريق قانون اساسي آذربايجان و همچنين قوانين خاصّ فرهنگي كشور نظير «قانون در فرهنگ» و «قانون در آموزش» به آنان اعطا ميگردد. بنابر دلايل اقتصادي و تاريخي، كشور آذربايجان هرگز از دولت يك شكل برخوردار نبوده است. موقعيت اين كشور در شاهراه شرق و غرب، اروپا و آسيا خود مويد اين مدّعاست.

شهر باكو پايتخت كشور آذربايجان همواره سرزمين آميزش مليتهاي گوناگون و مركز تلاقي فرهنگهاي ملل گوناگون بوده است.

بنابراين موقعيت ويژه، پديدههاي فرهنگي نظير "Mugam ِ Opera" يا "Mugam ِ jazz" خود نشانگر يك تركيب ساختاري از فرهنگ غربي و شرقي در كشور آذربايجان ميباشد.

فرآيند ادغام فرهنگي در كشور آذربايجان همچنان در حال پيشرفت ميباشد. تاكنون 17 مركز فرهنگي در كشور آذربايجان شناسايي گرديده است كه از جملة اين مراكز مي توان به مراكز روسي، اوكرايني، كردي، لزگي، اسلاوي، تات، تاتار، گرجستاني، ingloy ، Talish ، مراكز Arar ، يهوديان اروپايي، يهوديان گرجستاني، يهوديان Mountain و جامعة تركهاي Akhiska اشاره نمود.

نمايندگاني از بزرگترين مذاهب غالب كشور آذربايجان يعني مسلمانان، مسيحيان و يهوديان در كلية رخدادهاي فرهنگي ايالتهاي كشور حضور مييابند. همچنين لازم به ذكر است كه مركز فرهنگي آلماني با عنوان Kapellhaus اخيراً در شهر باكو گشايش يافته است.

تبصرههاي حقوقي حوزة فرهنگي

نظر اجمالي بر توانش حقوقي

پس از استقلال كشور در سال 1991 فعاليتهاي پارلماني متعددي در جهت تأسيس يك نماد بنيان دولتي در حوزة فرهنگ بعمل آمده است.

قوانين وضع شده در خصوص سياست و مديريت فرهنگي كشور آذربايجان در جدول ذيل قيد گرديده است:

زيربناهاي حقوقي براي هنرمندان

اگرچه ماده قوانين حقوقي خاصي براي كادر فرهنگي كشور آذربايجان بعنوان يك گروه حرفه اي مستقل وجود ندارد، با اينحال مواد قانوني متعددي در قانون اساسي اين كشور وجود دارند كه به طور مستقيم پاسخگوي علائق و نيازهاي آنان ميباشد.

از جملة مهمترين اين حقوق مي توان به موارد ذيل اشاره نمود:

حقوق نويسندگي و هنر (حق مؤلف) (فصل 3 اصل 30)

حقوق فرهنگي (فصل3 اصل 40)

قانون آزادي انديشه و بيان (فصل 3 اصل 47)

قانون آزادي اطلاعات (فصل 3 اصل 50)

قانون آزادي خلاقيت (فصل 3 اصل 51)

قانون حفاظت از بناهاي يادبود فرهنگي و تاريخي (فصل 4 اصل 77)

امنيت اجتماعي / روابط كاري

همانگونه كه در قانون اساسي كشور آذربايجان قيد گرديده، كلية شهروندان كشور از حق حمايت اجتماعي برخوردار ميباشند. اصل 37 قانون اساسي در جهت بهبود شرايط كاري هنرمندان، دانشمندان و كادر فرهنگي كشور به اجرا در ميآيد. بعنوان مثال هنرمندان و مجسمهسازان كشور از فضاي كاري مناسب با يك سري شرايط مطلوب نظير پرداخت اجاره بهاي ناچيز برخودار ميگردند.

در طول دوران حكومت اتحاد جماهير شوروي، هنرمندان كشور آذربايجان به اتحاديه هاي آهنگ سازان، اتحادية نويسندگان و اتحادية فيلمبرداران پناه برده و در اين مكانها به استراحت، فعاليت و بحثهاي تخصصي ميپرداختند. كانون خلاقيت هنري متعلق به اتحاديه آهنگ سازان كشور آذربايجان تحت نظارت و پوشش دولت قرار گرفت. اخيراً تعداد زيادي از آوارگان قرهباغ در كانون خلاقيت هنري متعلق به اتحاديه نويسندگان اسكان يافته اند. تنها كانون خلاقيت هنري متعلق به فيلم برداران كشور كه در شهر sheki واقع شده به فعاليت ميپردازد. كارگران و كارمندان تئاتريهاي آكادمي كشور آذربايجان پاداشهايي به ميزان 20% و كارمندان تئاترهاي ملّي كشور به ميزان 10% اضافه حقوق دريافت مي نمايند.

هيأت مديريت تئاترهاي كشور آذربايجان در صورت موفقيتآميز بودن فعاليتهاي انجام گرفته در زمينة تئاتر كشور حتي تا ميزان 40% حقوق اصلي كارمندان تئاتر را به صورت پاداش به آنان اعطا مي نمايد.

لازم به ذكر است اشخاصي كه صاحب عنوانهاي پرافتخاري چون هنرمند مردمي (متعلق به مردم) باشند، ماهانه مبلغ 25 هزار Manats و آنهايي كه داراي القاب هنرمند محترم و با آبرو هستند (honoured Artrst) مبلغ 15 هزار Manats دريافت مي نمايند.

ارزيابي مالياتي

قوانين مالياتي آذربايجان معافيتهاي و تخفيفهاي مالياتي خاصي به حوزة فرهنگ و هنر كشور اختصاص ميدهند كه از جمله اين قوانين مي توان به موارد ذيل اشاره نمود:

1ـ طبق قانون ماليات بر ارزش افزوده (VAT) جمهوري آذربايجان بيان ميكند كه خدمات و تفريحات فرهنگي و هنري، مؤسسات مذهبي، سرگرميهاي نمايشي و رويدادهاي آموزشي و فرهنگي نظير نمايش ويدئو به طور كامل از اين نوع ماليات معاف ميباشند.

2ـ در قانون ماليات بردارائيهاي كشور، معافيتهاي مالياتي خاصي به انجمنهاي فرهنگي، ملي و مذهبي، مراكز هنري و مذهبي و اتحاديه ها و سازمانهاي فرهنگي كشور اختصاص يافته است. بر طبق اين قانون كادر فرهنگي و هنري كشور و هنرمندان صنايع دستي ملّي كه در موزه هاي داخلي فعاليت دارند، كارگاههاي توليدي، استوديهاي خصوصي فرهنگي و هنري، مؤسسين موزه ها، گالريها، كتابخانه ها و ديگر بخشهاي فرهنگي كشور همگي از معافيت مالياتي برخوردار ميگردند.

3ـ طبق قانون ماليات بر زمين كشور آذربايجان زمينهاي اختصاص يافته به بخش فرهنگ و تاريخ و همچنين اماكن نمايش اشياء فرهنگي - هنري و بناهاي يادبود فرهنگي و تاريخي كه از طريق بودجة دولتي يا از طريق منابع مالي اتحاديه هاي تجاري تأمين ميگردد از معافيت مالي برخوردار ميباشند.

صنايع فرهنگي / فيلم/ تلويزيون

سهمية تلويزيون

طبق قانون رسانه هاي جمعي كشور آذربايجان سازمانهاي راديو و تلويزيون دولتي و غيردولتي كشور بدون توجه به نوع دارايي، وضعيت قانوني و ساختاري همگي از حقوق يكسان و مسؤوليتهاي مشابه جهت اجراي برنامه هاي خاص برخوردار ميباشند. هيچگونه محدوديت زباني براي رسانه هاي گروهي در قلمرو كشور آذربايجان وجود ندارد. علاوه بر زبان رسمي تمامي زبانهاي بومي و محلي كه توسط شهروندان آذربايجاني مورد تكلم قرار ميگيرند ممكن است كه در اين رسانه ها بكار برده شود.

پخش برنامه هاي تلويزيوني به زبانهاي آذربايجاني، روسي و انگليسي ميباشد. راديو آذربايجان نيز به توليد برنامه هايي به زبانهاي مختلف گرجي، لزگي، كردي و تالشي ميپردازد.

قوانين فيلم يا ديگر تبليغات رسانه اي

قانون ويژه توليد فيلم جمهوري آذربايجان (مصوب 1998) پاية حقوقي صنعت فيلم كشور محسوب ميگردد. كلية حقوق و مسؤوليتهاي مراجع قانوني و همچنين تأمين اعتبارات دولتي ويژه صنعت فيلم كشور در اين قانون قيد شده است.

در اكتبر سال 1999 قانون كنوانسيون اروپايي در زمينة توليد فيلم مشترك از سوي پارلمان جمهوري آذربايجان اتخاذ گرديد. قانون مذكور فرصتهاي زيادي جهت همكاري و برقراري ارتباط با كشورهاي اروپايي در حوزة صنعت فيلمبرداري فراهم آورده است.

حق چاپ و نشر

حقوق مؤلفين

قانون حق چاپ و تكثير (مصوب سال 1996)، توليد و استفاده از محصولات علمي، ادبي و هنري، آهنگها، اجراهاي مختلف نمايشي، تلويزيون كابلي كه در قلمرو جمهوري آذربايجان ميباشند را ساماندهي مي نمايد.

قانون مذكور و ديگر قوانين كشور بر طبق معيارهاي بين المللي تنظيم ميگردند.

سياستهاي ناحيه اي

ميراث فرهنگي

ميراث فرهنگي كشور آذربايجان تحت قانون ويژة فرهنگ (مصوّب 1998) و قانون حفاظت و حمايت از بناهاي يادبود فرهنگي و تاريخي (مصوب 1998) تدوين گرديده است. طبق اين قوانين بناهاي يادبود فرهنگي كشور توسط دولت، شهرداريها و از طريق شيوه هاي جديد مديريتي اداره ميگردند.

طبق قوانين مذكور اشياء فرهنگي ملّي، بناهاي يادبود فرهنگي و تاريخي، كالاهاي فرهنگي موجود در موزه هاي دولتي، آرشيوها و كتابخانه ها هيچ يك مشمول خصوصي سازي نميباشند.

بر طبق قانون حفاظت و حمايت از بناهاي يادبود فرهنگي و تاريخي، در صورتي كه شخص حقيقي، يكي از اشياء يا بناهاي يادبود فرهنگي كه تحت اختيار دولت را بفروش برساند دولت آذربايجان از حقّ تقدّم براي خريد كالا برخوردار ميباشد.

تأمين بودجه بخش فرهنگ كشور

طبق قانون فرهنگ كشور آذربايجان كلية مؤسسات فرهنگي كشور از سوي دولت و بودجه هاي فرهنگي محلي و همچنين از طريق داراييهاي شخصي تأمين بودجه ميگردند. اعتبارات مالي اختصاص يافته از جانب دولت بخ بحش هنر، سالانه افزايش مييابد. منابع مالي ديگري نيز جهت تأمين بودجه فرهنگي كشور از سوي سازمانهاي اجرايي ناظر بر مؤسسات فرهنگي تأمين ميگردند.

بودجه دولتي بخش فرهنگ معمولاً جهت انجام فعاليتهاي ذيل اختصاص مييابد:

1- حفاظت، و رشد و توسعة فرهنگي

2- تأمين بودجة طرحهاي دولتي ملّي و بين المللي

3- تأمين بودجه سازمانهاي بيمه در حوزة فرهنگ

4- خريد، حفاظت و نگهداري از بناهاي يادبود فرهنگي

5- حمايت از هنرمندان سالخورده و جوان كشور از طريق اعطاي اعتبارات مالي، تخفيفهاي مالياتي و جوايز

6- تأمين اعتبارات مالي پروژه هاي فرهنگي و تأسيس امكان فرهنگي

آمار هزينه هاي فرهنگي دولتي

بودجة كلّ وزارت فرهنگ كشور آذربايجان طي سال (1998-2000) بر مبناي ميليون manats

منبع: وزارت فرهنگ آذربايجان، اداره اقتصادي سال 2000

جزئيات آماري بخشهاي مختلف فرهنگي

هزينه بخشهاي مختلف فرهنگي كشور آذربايجان طي سال 2000:

توجه: بودجة كل دولت آذربايجان در سال 2000، بر 5/3930934 manats بالغ گرديد كه از اين مقدار 6/2 درصد آن به حوزة فرهنگ اختصاص يافت. سهم وزارت فرهنگ كشور آذربايجان از كل بودجة دولت در سال 2000 در حدود 47/1 درصد ميباشد.

منبع: وزارت فرهنگ آذربايجان، سال 2000

مؤسسات فرهنگي

مشاركتهاي فرهنگي

تأسيس و توسعة مراكز تجاري تفريحي، صنايع و جهانگردي فرهنگي به طور غيرقابل اجتنابي توجه بخش تجارت خصوصي كشور را به خود جلب نموده و گالريهاي خصوصي، موزه ها، فروشگاههاي اشياء عتيقه و اشياء تاريخي و صنايع دستي ملي متعددي افتتاح گرديده است. صنايع طراحي و نشر كتاب در شُرف توسعه ميباشد.

گسترش مؤسسات فرهنگي

تعدادي از مؤسسات فرهنگي دولتي كه در سطوح محلي و اجتماعي به فعاليت ميپردازند در جدول ذيل قيد آورده شده است:

كتابخانه ها، موزه ها و گالريهاي هنري كشور از طريق بودجه هاي دولتي به طور كامل تأمين اعتبار ميگردند. اين در حالي است كه سالنهاي نمايش تئاتر تا حدودي از بودجه هاي دولتي استفاده مي نمايند. حقوق كاركنان بخشهاي مختلف فرهنگي كشور از طريق دولت تأمين ميگردد و اين در حالي است كه هزينه هاي مختلف، نظير هزينة حفاظت از ساختمانها و اماكن فرهنگي و ساخت صحنه هاي جديد نمايشي از طريق خود سازمانها تأمين ميگردد.

تئاتر، موسيقي اُپرا و رقص بالة آذربايجان به طرق مختلف به تأمين هزينه هاي اضافي خود مبادرت مي نمايند. سازمانهاي مذكور اقدام به تشكيل شوراهايي از متوليان (اعضاي شركتهاي نفتي ثروتمند نظير BPِAmoco ) نموده است.

حمايت از خلاقيتهاي فرهنگي

حمايتهاي مستقيم و غيرمستقيم

در طول دوران حكومت اتحاد جماهير شوروي سيستم چند لايه از اتحاديه هاي خلاق بكار گرفته شدند، كه در واقع از نوعي عملكردهاي دوگانه برخوردار بودند. اتحاديه هاي مذكور از يك سو، بر ايدئولوژي هنرمندان نظارت داشته و از سوي ديگر به ادارة سيستم دولتي متشكل از محركهاي حرفه اي، اجتماعي و مادي ميپرداختند. وزارت فرهنگ نيز به ابتياع آثار هنري از اعضاي اتحاديه هاي خلاق ميپرداخت.

هماكنون نيز اينگونه اتحاديه هاي خلاق در كشور آذربايجان فعاليت دارند. اما از اهميت آنها به عنوان يك منبع مادي براي هنرمندان كشور كاسته شده است. اين اتحاديه ها امروز اساساً به عنوان اتحاديه هاي حرفه اي فعاليت مي نمايند.

اعضاي اتحاديه هاي حرفه اي در آذربايجان به شرح ذيل ميباشد:

حمايتهاي هدفمند از اشكال خاص هنري، مقولهاي جديد در بودجة فرهنگي كشور آذربايجان محسوب ميگردد. قوانين ذيل در جهت حمايت مستقيم از گروه هاي هنري و هنرمندان كشور به تصويب رسيده است:

1- قانون شمارة 701 مصوب 1997 ويژة توسعة فعاليتهاي اركستر سنفوني آذربايجان

2- قانون شمارة 714 مصوب 1997 ويژة اعطاي حقوق بازنشستگي به شخصيتهاي برجستة جمهوري آذربايجان و اصلاحية قانون به شماره 278 مصوّب 1999)

3- قانون شمارة 250 مصوب 1997 ويژه اعطاي بورسهاي تحصيلي بخش رياست جمهوري به استعدادهاي جوان كشور كه در فهرستي با عنوان "Red Book" ثبت گرديده است

4- قانون شمارة 281 مصوب 1999 ويژة حمايت اجتماعي از كادر هنري و فرهنگي كشور (بازيگران گروه هاي باله و تئاتر آكادميك دولتي آذربايجان)

5- قانون شماره 277 مصوب 1999 ويژة اعطاي اعتبارات شخصي به نويسندگان جوان آذربايجاني

لازم به ذكر است سيستم پارامترهاي دولتي (پاداشهايي كه به اشخاص داراي عناوين Peoples Artist ، Peoples' Actor اعطا ميگردد كه با حكم رئيس جمهور آذربايجان از تاريخ 22 مي 1998 به اجراي درآمده نقش مهمي را در حمايت از خلاقيتهاي فرهنگي كشور ايفا مي نمايد.

تأمين نيازهاي مالي هنرمندان

اعطاي كمكهاي مالي و بورس به هنرمندان كشور، مقولهاي نسبتاً جديد در سيستم حمايتهاي دولتي كشور محسوب ميگردد. در سال 1998 قانون جديدي اتخاذ گرديد كه به تنظيم و برقراري روابط حقوقي و اقتصادي در جهت توزيع كمكهاي مالي و بورس به هنرمندان كشور توجه داشت.

بخشي از مهمترين كمكها و بورسهاي مالي، از سوي بنياد soros و صندوق اروپا - آسيا (eurasia) براي هنرمندان كشور فراهم ميگردد. بنيادهاي مذكور به اعطاي بورسهاي مسافرتي به كادر فرهنگي كشور، جهت شركت در سمينارها، كنفرانسها و جشنواره هاي خارجي و اعطاي بورسهاي تحقيقاتي در حوزة علوم اجتماعي (هنر و فرهنگ) مبادرت مي نمايند. صندوق اروپا - آسيا (Eurasia) اعتبارات و بورسهاي ويژه اي جهت راه اندازي شبكه بين المللي كامپيوتري و دسترسي شهروندان آذربايجاني به اينترنت اختصاص داده است.

صندوق مذكور همچنين به تشكيل مركز آموزش منطقه اي، جهت اطلاع رساني به اعضاي كتابخانه هاي قفقاز جنوبي مبادرت نموده است.

آمار مشاركتهاي فرهنگي

تغييرات سياسي، اقتصادي و اجتماعي ناشي از جنگ آذربايجان تأثيرات مستقيمي بر كيفيت و كميت مؤسسات فرهنگي كشور و تعداد بازديد كنندگان اينگونه موسسات داشت. تعداد قابل توجهي از مؤسسات فرهنگي در سرزمينهاي اشغالي قرار گرفته و بدين ترتيب دور از دسترس بازديدكنندگان قرار داشت. تعداد بازديد كنندگان موزه ها، تئاترها، كتابخانه ها و سينماهاي كشور آذربايجان بين سال (98-1990) به شرح ذيل ميباشد:

جدول فوق نشان ميدهد كه آمار حضور مردم آذربايجان در موزه ها، سينماها و كتابخانه هاي كشور كاهش يافته است. با اين حال بايد توجه داشت كه ارقام كلي جدول فوق با احتياط زيادي مورد بررسي قرار گيرد. چرا كه آمارهاي قيد شده در اين جدول در خصوص كلية مناطق كشور از صحت برخوردار نميباشد. به عنوان مثال: موزه ها و كتابخانه هاي شهر باكو نه تنها هيچگونه كاهش در تعداد بازديدكنندگان را نشان نداده است، بلكه آمار بالاتري را نسبت به سال گذشته نشان ميدهد. و اين درست در حالي است كه كتابخانه ها و موزه هاي شمال آذربايجان با كاهش چشمگير بازديد كنندگان رو به رو بوده اند. كاهش در تعداد تماشاچيان سينما روند مشتركي را در تمامي اروپا طي ميكند و اين خود به عواملي نظير افزايش توليد فيلمهاي ويدئويي و نگهداري نامناسب از سينماهاي كشور مربوط ميگردد.

كاهش حضور بازديدكنندگان خود به چندين عامل پيچيده بستگي دارد. در سال 1990 تعداد 20 سالن تئاتر در كشور آذربايجان وجود داشت كه اين تعداد به 26 سالن در سال 1997 افزايش يافت.

با اين حال در سال 1998 تعداد 4 سالن از 26 سالن تئاتر در مناطق اشغالي قرار گرفت. در سال 1990 برخوردهاي مسلّحانه آغاز شده و تا سال 1998 تقريباً در حدود يك ميليون پناهنده از ارمنستان و قرهباغ به اين كشور سرازير گرديد. وضعيت اجتماعي اين افراد و اوضاع زندگي آنها در سطح بسيار پائيني قرار داشت و اين خود سبب گرديد كه اين افراد قادر به حضور در مكانهاي مختلف هنري نباشند. بطور كلّي بايد گفت كه از هر 8 شهروند آذربايجاني يك نفر به جمعيت آوارگان تعلّق داشت. 18 جمعيت 8 ميليوني آذربايجان را جمعيت پناهندگان تشكيل ميداد. بنابراين، اين عامل خود بدون شك تأثير قابل ملاحظه اي در روند نزولي مشاركت شهروندان آذربايجاني در حيات فرهنگي داشته است.

مؤسسات فرهنگي / هنرهاي غيرحرفه اي

طي سالهاي گذشته تعداد قابل توجهي از مؤسسات هنري در سراسر كشور تأسيس يافته كه با بودجه هاي مشخص به ايفاي نقش در جامعة هنري ميپردازند. فعاليت اين مؤسسات توسط دولت تنظيم نگرديده بلكه طيف وسيعي از علائق و امكانات فرهنگي كشور را منعكس مي نمايند. طبق آمار رسمي به دست آمده تعداد 70 مؤسسة ثبت شده و تعداد زيادي از مؤسسات ثبت نشده وجود دارند. معهذا مؤسسات مذكور سهم عمده اي از رشد و توسعه در حوزة فرهنگي كشور را به خود اختصاص داده اند. سازمانهاي بين المللي آذربايجان نظير ISAR به برگزاري سمينارهاي منظم ارائه برنامه هاي آموزشي و انتشار اطلاعات بدست آمده و بولتنهاي اطلاعاتي نظير بولتن News of the 3rd sector مبادرت مي نمايند. در بسياري از موارد اين نسل جوان كشور است كه به تأسيس و حفاظت از چنين سازمانهايي ميپردازد. سيستم فرهنگي با عنوان soviet style با همكاري مراكز فرهنگي دولتي از هنرهاي غيرحرفه اي كشور آذربايجان حمايت مي نمايد. در سال 1999، تعداد 3385 باشگاه در كشور با حدود 8306 گروه هنري غيرحرفه اي و اتحاديه هايي با 811/109 عضو به فعاليت ميپرداخت.

اطلاعات آماري باشگاههاي فرهنگي آذربايجان بين سال (98-1990)

طي چند سال گذشته تعداد باشگاههاي فرهنگي كشور كاهش يافته است. اين خود، نه تنها منجر به متوقف شدن فعاليت باشگاههاي سيار با بودجة ناكافي گرديده، بلكه حتي بر بافت داخلي جامعه و فعاليتهاي سياسي و اجتماعي كشور تأثير منفي گزارده است.